RUGBY FOOTBALL UNION  

October 17, 2007                                        News You Can Trust!!                                      Volume 7

FIVE STAR Finances Co. Ltd.

 

Tel.: 23-429

Fax:  24-786

fivestar@kalianet.to

Home

OSB Store & Fast Food

at Railway Rd.

The best in town!

Call: 25-477 or 28-957

Maama'anga Sanuali - Siulai '07

Kolomu

'Akilisi Pohiva

Cricitical Eyes of the Kele'a

No. 4 - Tourism Rep in Hawaii

No. 3 - Speak up ministers

No. 3 - Mou lea kau minisita

No. 2 - Kalafi Moala's criticism of well-known journalists

No. 1 - Different rules for Fiji and Tonga

Kolomu Ha'alofonua -

Ko e ha 'oku ta'emali ai 'a e tu'i?

Kolomu Manutala'aho

Kolomu 'a Rev. Siupeli Taliai

Ko Samiuela mo Saula

Ko 'Aisea mo e Politikale

Ko 'Ilaisia mo 'Ehapi

Kolomu 'a Patelesio Finau

'Oku tonu ke kau 'a e siasi he politikale

Should the church be involved in politics?

Kolomu 'a 'Akilisi Pohiva

Tuku'au Fakapolitikale mo hono ngaahi ha'aha'a

Kolomu 'a Mele 'Amanaki

Fakafisi na'a hoko ha me'a

Kolomu 'a e PSA

Fika 12 - Sune 6, 2007

Fika 11 - Me 30, 2007

Fika 10 - Me 23, 2007

Fika 9 - Me 16, 2007

Fika 8 - Me 11, 2007

Fika 7

Fika 6 - 'Epeleli 17, 2007

Fika 5 - 'Epeleli 10, 2007

Job Vacancy - Accounting Officer

Fika 4 - Ma'asi 28, 2007

Fika 3 - Ma'asi 21, 2007

Fika 2 - Feb. 27, 2007

Fika 1 - Feb. 20, 2007

Kolomu 'a Mele 'Amanaki

Fika 1

Polokalama 'Analaiso TV OBN

(Fai 'e Sangster Saulala & Dr. Tu'i Uata

Analaiso Fika 1

'Analaiso Fika 2

'Analaiso Fika 3

Kolomu Viliami Pasikala

E-Mails:

tongastar@yahoo.com

tongastar@hotmail.com

Tuku’au Fakapolitikalé mo hono Ngaahi Ha’aha’á

- Fai ‘e S. ‘Akilisi Pohiva

Koe hoko atu eni ‘ae ngaahi fakamatala fekau’aki moe tuku’au fakapolitikalé mo hono ngaahi Ha’aha’á…Makatu’unga ‘ihe ngaahi tonounou moe ngaahi fepakipaki na’e hoko talu meihe 1875 ‘o a’umai kihe ‘ahó ni kuou lave kiai ‘i ‘olunga, kuou fokotu’u atu ‘ae ngaahi fakakaukau ‘oku hć atu ‘i laló ke fai ha tokanga kiai.

1. Koe mafai ‘oe Tu’í kuo foaki ‘ehe Konisitutoné, ‘oku aoniu ‘o tupu ai ‘ae faingata’a’ia ‘a ‘Ene Hou’eiki Minisitaá ke fai hano fale’i ia ke lava ‘o hu atu ha fakakaukau ‘oku lelei ange fekau’aki mo hono pule’i fakalukufua ‘oe fonuá.

2. Koe’uhí, koe fu’u lahi mo aoniu ‘ae mafai ‘oe Tu’í kuo foaki ‘ehe Konisitutoné, ‘oku faingofua leva ke langivalea ‘ae Tu’í ‘o tupu ai ha aafe ‘ene faitu’utu’uní mo ‘ene pulé ke fakatafe ‘ae ngaahi monu’ia fakaepisinisi mo fakaekoloá ki hono fanga ‘alo ‘o’oná mo hono famili ofí.

3. Koe ‘uhinga tatau pe mo ‘eni na’e fakafepaki’i ai ‘ehe Hou’eikí moe kakai mulí ‘ae Pule’anga ‘o Tupou II ‘ihe 1904 ‘o tupu ai hono tu’utu’uni fakamćlohi ‘ehe Talafekau Lahi Pilitćniá ke fakamavahe’i mei Tongá ni ‘ae Palemiá moe Minisitć Pa’angá ‘o ‘ave ki Fisí. Pea koe toe ‘uhinga tatau pe, na’e fakafepaki’i ai ‘e Puli’uvea Afuha’amango ‘ae pule ‘a Kuini Sćlote Tupou III ‘ihe 1950 tupu, tupu ai hono fakahu pil˘sone ia pea faka’ilo kihe hia Talisoné. ‘Oku ou fokotu’u atu, ka fai hano fakatotolo’i ‘oe ni’ihi, pe kćtoa ‘oe ngaahi Poate ‘ae Pule’angá, Pangike Fakalakalaká moe ni’ihi ‘oe ngaahi Potungćue ‘ae Pule’angá ‘o kau ai moe Falealeá ‘eha Komisoni Tau’atćina pe toe mafai ‘oku lahiange mei tu’a, he’ikai ha fu’u kehekehe ‘oe ola ‘e ma’ú moia na’e hoko ‘ihe 1904.

4. Koe taha ‘oe malu’anga faka-Sosiale mo faka-Politikale pea moe  unga’anga faka’ekonomika ‘o Tonga ní ‘ihe ta’u ‘e uofulu kuo hiliangé pe ofi kiai, ‘o a’umai pe kihe ‘ahó ni, koe tokoni fakapa’anga meihe kakai Tonga ‘oku nau nofo mulí, he ‘oku ‘ikai toe si’i ange ‘ihe peseti ‘e 60 ‘oe pa’anga fakakćtoa ‘oku humai ‘ihe ta’u takitaha koe ‘ofa meihe kakai Tonga nofo mulí. ‘Oku tćnaki atu ki heni moe tokoni ‘ae ngaahi Pule’anga mulí. Ka fakamavahe’i ‘ae ngaahi tokoni ko ‘ení, kae lava ke ma’u ‘ae tu’unga totonu ‘oku ‘iai ‘ae ivi ngćue moe mafai faka’atamai ‘oe Pule’anga Tongá, ‘oku fakahoko ‘ihe malumalu ‘oe Konisitutone lolotongá, ‘e mćtu’aki kehe ‘aupito ‘ae ‘ata ‘oe tu’unga faka’ekonomika, fakasosiale mo fakapolitikale ‘oku ‘iai ‘a Tongá ni ‘ihe ‘aho ní. ‘Ihe vakai meihe tafa’aki fakapolitikalé teu pehe, kuo hoko ‘ae ngaahi tokoni lahi fakapa’anga meihe kakai Tonga nofo mulí moe ngaahi Pule’anga mulí ke hao ‘a Tongá ni meihe ngaahi ta’au fakapolitikale na’e mei ala hoko. ‘Ihe tu’unga koiá, ‘e faingata’a leva ketau tala pe koehć ‘ae lahi ‘oe faingata’a fakasosiale mo fakapolitikale na’e mei hoko kapau na’e ‘ikai ha ngaahi tokoni fakapa’anga mei hotau kćinga Tonga ‘i mulí pea moe ngaahi fonua mulí. ‘E ‘ikai foki lava ke fakatatau ‘a Tongá ni ki Papua Niukini pe ‘Otumotu Solomoné pe ha toe motu ‘ihe Pasifikí, he ‘oku kei tolalo ‘ae tu’unga fakaako ‘oe ongo fonua ko ‘ení, pea na toe fu’u tokolahi ange ‘i Tongá ni, pea na’e pule’i faka-Kolonia foki kinaua moe kćtoa ‘oe toenga ‘oe ‘Otumotu ‘ihe Pasifikí.

5. Koe fehu’i leva ‘oku fiema’u ke fai ha tali kiai hili hono ‘analaiso ‘oe ngaahi ta’au fakapolitikale kuo fai ‘ae lave kiaí, pe ‘e toe fakalaka ‘a Tongá ni kiha tu’unga ‘oku saiangé ka fai ha liliu. ‘Oku ou fokotu’u atu ‘e ‘ikai ha toe founga ‘e toe saiange ‘ihe founga pule fakatemokalatí he tene lava ‘o fetćkinima mo fengćue’aki lelei moe founga mo’ui fakakomesiale fakaemćmani lahi mo fakavaha’apule’anga kuo tau hu atu kiaí. ‘Aia koe founga fakatupu koloa moe fe’au’auhi ‘ihe mćketi tau’atćina ‘oku pule mo tataki ‘ehe tokćteline fakakepitalisí. Pea koe tu’unga fo’ou koiá ‘ihe tu’u fakavahapule’angá, tene lava ke ‘omai hotau tu’unga fakasosiale mo fakapolitikale totonú. Kae ‘ikai koe ngaahi me’afua na’e ngćue’aki ki hono fua hotau tu’unga fakasosiale mo fakapolitikalé talu meihe 1875 ‘o a’umai kihe ta’u nai ‘e 15 pe toe si’i ange kuo tau s˘tu’a kiaí.

6. Na’e polepole ‘a Tongá ni ‘ihe ‘ikai ke pule’i fakakolonia ia ‘eha Pule’anga muli. Na’a tau laukau’aki ‘ae tu’u tau’atćina ‘a Tonga ní pea ‘ikai hoha’asi kitautolu ‘eha fa’ahinga kakai pe mafai mei tu’a. Ka ‘ihe ‘ahó ni, kuo kapu ‘a Tonga ‘ehe matakali ‘¸siá, pea ‘oku ‘ikai ha toe veiveiua ‘ae vave moe ngaholo ‘enau fa’ao tahataha atu ‘ae ngaahi monu’ia fakaekoloa mo fakapisinisi na’a tau nofo’akí pea tuku tatali ki hotau hako ‘ihe kaha’ú.

7. ‘Ihe 1980 tupu ‘o a’umai kihe kamata’anga ‘oe 1990 tupu, na’e fai ‘ae feinga lahi ‘ae ni’ihi ‘oe kau Fakafofonga ‘oe kakaí ke ta’ofi ‘ae lao liliu kakai Tongá moe fakatau paasipooti kihe kakai mulí, he ‘e lahiange ‘ene fakatu’utćmaki kihe fonuá ni ‘ihe lelei tetau ma’u mei aí. Na’e a’u ki hano liliu fakamćlohi ‘oe konisitutoné, tupu meihe ngaahi feinga ko ‘ení, pea koe founga faka’osi meihe tafa’aki ‘ae kakaí ko hano fakahoko ha Tohi Tangi moha laka kihe ‘Ofisi ‘oe Palasí ‘o taki ai ‘ae ‘Epikopo kuo pekiá, Patelesio Finau, ‘o kole kihe Tu’í ke fakata’e’aonga’i ‘ae liliu kakai ‘ae kau muli ‘e 426, he na’e ta’efakalao ‘ae founga na’e ngćue’aki ‘ehe Pule’angá. Pea ke fakamćlolo’i ‘ae Minisitć Polisí he koia na’á ne fakahoko ‘ae tu’utu’uni ta’efakalao ko ení. Na’e ‘ikai ha tali kihe Tohi Tangi ko ‘ení, ‘ihe ‘aho ní kuo kamata ketau mamata tonu ‘ihe ngaahi faingata’a fakasosiale mo fakakomesiale kuo ‘osi hokó pea ‘e hokohoko atu ‘ihe kaha’ú tupu meihe faitu’utu’uni ‘ae tokotaha pe, ‘o ‘ikai ha feongoongoi pe fai kihe loto ‘oe tokolahi ‘oku fakafofonga’i ‘ehe kau Fakafofonga ‘oe kakaí. Koe ola ‘oe mć’imoa ko ‘ení, ‘oku ne uesia lahi ‘ae mo’ui, tau’atćina moe totonu ‘ae kakai Tongá pea moe kaha’u ‘oe fonuá. Pea ko hono mahu’inga fakapa’anga ‘oe maumau ko ‘ení, he’ikai lava ke fakamahu’inga’i pea ‘e laulea kiai ‘ae kaha’ú kihe ta’etokanga lahi kuo hoko ‘i hotau kuongá ni.

8. ‘Ihe uike kuo ‘osí pe, na’e hanga ai ‘eha kau talavou Tonga ‘o to’o fakamćlohi ‘ae pa’anga meihe falekoloa ‘aha mćtu’a Siaina pea toe maumau’i moe falekoloá ‘o kaiha’asi moe koloá. ‘Oku ‘ikai ko ha’ane toki hoko ‘eni. ‘Ihe ta’u kuo ‘osí pe na’e lavea ai ha ongomćtu’a Siaina ‘e ua ko hono fakalavea’i ‘eha kau talavou Tonga. Koe tupu’anga ‘oe ngaahi me’á ni kotoa meihe mć’imoa fakatau paasipooti ‘a ‘Ene ‘Afió. ‘Aia koe ola ia ‘oe pule ‘ae tokotahá.

9. Na’e pehe ‘e Palofesa Guy Powles ‘ihe ‘ene pepa na’e lau ‘ihe Konivesio ‘oe 1992:

“…Koe Konisitutoné pe ‘oku ne foaki ‘ae totonu lahitaha kihe kakai ‘oe fonuá, pea taliui ‘ae Va’a Fakahoko Ngćue ‘ae Pule’angá (Executive), Fakataha Tokoni moe Kapinetí kihe Falealeá, koe Konisitutone pe ia tene malava kene fakapapau’i ‘ae malu moe tolonga ‘ae Tu’í mo hono Falé moe ‘Ea Tukufakaholó.

Ka, koe lau ‘eni ‘a Palofesa Sione Latukefu, “Those who love Tonga, however, and disire to see the Constitution in its essence preserved, should not shrink from facing them calmly and courageously while time is on our side.”

“Kaikehe, ko kinautolu ‘oku ‘ofa mo’oni ki Tongá mo faka’amu ke tauhi ‘ae ‘elito ‘oe Konisitutoné ke ‘oua ‘e molé, kuopau he’ikai kenau manavahe mo holomui, ka kenau lotolahi ‘o fehangahangai kakato moe ngaahi fiema’u kihe liliu ‘ihe Konisitutone koiá, ‘aki ‘ae loto mokomoko lolotonga ‘oku tau kei ma’u taimi.”

- mei he Kele'a

Dataline Systems

"The  Computer Doctor"

Call:  27-773

 

New Millennium

Motors

"Drive in Class & Style"

@ Hofoa or Ha'ateiho

Call:  Lesieli Namoa

Tel:  (676)22-691

Tonga*Star* & Kele'a Letters

Ki he 'Ikale Tahi - Rev. Tu'itupou Kaea, Pomona, USA

'Oku ta'efakalao hono ta'ofi e lea 'a e kau fakafofonga - Siaosi T. Makaafi (Salt Lake City, Utah)

Kuo polo'uto e faihala, hikisia mo e fieme'a he kau taki Tonga - Ma'upale

Tuku e fakakauleka Kalafi mo e Taimi - David Kolo

Tongasat mo e tu'unga satelaite 'a e pule'anga - David Tapiaka (NZ)

Nusinusi e lelei fakalukufua - Matava'inga

Tuli Palemia mei he A3Z - Sio TV

Palemia ma'ulalo taha 'a Tonga - Kau inu kava

Sione Taumoepeau mo e kau te'epato - Matu'a Tauhifanaua

Lahi loi Taimi 'o Tonga - Temo Mo'oni

Fale e Tu'i mo e laui miliona 'a e fonua - Kainanga e fonua

Poupou ki he Poate 'Akapulu - Fe'ao & Lotu Vunipola (Bristol, UK)

PM's delay tactic is selfish, foolish... - Paul (Nuku'alofa)

'Ai ha me'afua kasa fo'ou - Ta'efiemalie

To'o Tupou V mei he 'ulu Siasi SUTT - Faifekau mateaki SUTT

Manilala mo e Maliuana - Tala kei Kapa