‘OUA TOE ‘OANGE HA TOKONI KI HE PALĒMIA MO ‘ENE KAUTAHA MO ‘ENE
KOSILIŌ HINA/
(Fietokoni ki he Pule'anga)
Fa’u ‘e Mele ‘Amanaki
Na’a ku fiefia he fanongo ‘ihe ongoongo ‘ae
Televīsone Tonga/ ‘ihe uike kuo ‘osi/ ‘ae
me’a ‘ae ‘Eiki Minisitā ‘oe Potungāue ‘ae Kakai/,
Fefakatau’aki/ mo e Ngaahi Ngaue’anga/,
Lisiate ‘Äkolo, ‘o pehē ‘oku ‘ikai tene tui ‘oku totonu ke toe
‘oange ha tokoni ‘ae Pule’anga/ he ta’u/
ni ki he hina/. Neongo pē na’a/ ne toe
pehē ko e anga pe ia ‘ene fakakaukau/ ka ‘e toki sio
pe kiai ‘ae Kapineti pē ‘e ‘oange ha tokoni pē ‘ikai.
‘Oku ou fakamālō atu ki he ‘Eiki Minisitā/
ni ‘ene ma’u ‘ae mahino/ mo e loto lahi fe’unga kene
tala ‘ene fakakaukau/ ki he Fonua neongo ‘ene ‘ilo’i
he’ikai loto ki heni ‘ae Sea ‘oe Kosiliō ‘ae ngaahi Kautaha Uta
Hina ki tu’apule’anga (squash exporters companies), ‘aia ko e
Palēmia, Feleti Sevele. ‘Oku ou fakaloto lahi atu ki he ‘Eiki
Minisitā ‘oe Kakai/, Fefakatau’aki/ moe
Ngaahi Ngaue’anga/ ke ke loto lahi ke ke fakahā mo
teke ho’o fakakaukau/ ki he Kapineti/ ‘aki
‘ae ngaahi ‘uhinga ko ‘eni:
(1) Ko koe ‘ae Minisitā ‘oku ke tokanga’i ‘ae
tafa’aki ko eni/ pea ‘oku totonu ke ke ‘oange ‘ae
fale’i totonu ki he Kapineti/ ki he me’a ‘e lelei
fakalukufua ki he Fonua/ ‘o ‘ikai ko e tokosi’i pē;
(2) ko e ngaahi ta’u ‘eni ‘e fiha ‘ae tō lalo ‘ae hina/
‘o si’i faingata’a’ia ai ‘ae tokolahi ‘ae Kakai ‘oe Fonua/
(kau ngoue hina) ko e ‘uhi/ ko e ngaahi tu’uaki kuo
fai ange kiate kinautolu ‘ehe Palēmia moe ngaahi Kautaha Uta
Hina ‘e lahi ‘a ‘enau pa’anga ‘e ma’u/; (3) ‘ihe
mala’e ‘oe me’atokoni/ (food sector) ‘a ‘eni ia ‘oku
kau kiai ‘ae hina/, ‘oku ‘iai pē ‘ae taimi ‘ae mo’ui
‘ae koloa kotoa pē (life cycle) ‘o tatau pē moe mo’ui ‘ae
tangatā pē ko ha toe koloa kehe. ‘Oku ‘alu pē ‘o a’u ki he lelei
taha/ pea ka ‘ikai tokanga’i lelei ‘e kamata leva
‘ene holo ke mate/; (4) kae tautau tefito ki he
fa’ahinga māketi ko eni ‘oku uta atu kiai ae hina/
‘aia ‘oku toki ‘ave atu pe ‘ae koloa/ ‘o fakatau tuki
(auction) ‘oku fu’u pelepelengesi hono natula/ pea
‘oku fu’u mātu’aki mahu’inga ke nofo ‘ae tokotaha uta koloa/
(exporter) ‘o siofi lelei ki he anga ‘ae nga’unu ‘ae māketi/
pe tene toe uta kiai pe tene hola leva mei ai. ‘Oku ‘ikai fai
eni ‘ehe ngaahi Kautaha Uta Hina/ pea ‘ihe’ene pehē
‘oku ‘ikai tenau ‘ilo ‘ae taimi kuo kovi ai ‘ae māketi/
ka nau kei mohe misi atu pē kinautolu ki he taimi na’e sai ai/
pea koe fatongia totonu leva ia ‘oe Pule’angā ke ne fai ‘ae
fatongia ko eni/ kapau kuo lahi hono tokoni’i ha taha
kae kei vale pē; (5) na’e ‘osi mahino ‘ae kovi ‘ae māketi ‘ae
hina/ ‘ihe ta’u ‘e 6 kuo hili/ he ko e
ki’i matapā na’e faingamālie (window of opportunity) ‘ihe māketi
Siapani/ na’e lava ke tau fakatau atu kiai ‘ae hina/
kuo toe hū hake ki ai moe kau uta hina mei he fonua kehe pea
‘oku toe kanoni ‘aki ‘ae kei toe ‘ae hina ‘oku tō fakalotofonua
pe ‘i Siapani/ he taimi ko ia na’e tau atu ai ‘etau
ngaahi vaka hina/; (6) ‘ihe a’u atu ‘a ‘etau ngaahi
vaka hina/ ‘oku kei lahi ‘ae hina/ he
māketi/ (market is flooded) pea tō lalo leva ‘ae
totongi ‘ae hina/ pea ‘ikai ma’u ai ha tupu ia ‘e
taha tautau tefito ‘oku tau fu’u mama’o mei he maketi/.
Ko e ‘uhinga ‘ae ‘ikai teu toe tui ai ‘e sai
‘ae maketi ‘oe hina/ ke malava ai ke tau
fakatonuhia’i ha toe tokoni ki he Palēmia/ mo ‘ene
Kautaha Hina/ mo ‘ene Kosiliō ‘aki ‘ae ‘uhinga ko
‘eni. (1) Ko e Fonua ‘oku poto/ ‘oku nofo ma’u pē
hono Pule’anga/ he taimi kotoa ‘o palani’i ‘ae ngaahi
founga (strategies) ke fakatupu ai ‘ene pa’anga/ pē
ta’ofi ‘a ‘enau pa’anga/ he’ene mole atu mei hono
Fonua/. (2) ‘Oku mahino ki Siapani ‘ae ki’i fo’i
matapa na’e faingamalie ai ‘o hū atu ai ‘ae hina ‘a Tonga/
ni ki honau fonua/ pea neongo ‘enau loto ke tokoni ha
ki’i fonua masiva hangē ko Tonga/ ni, kuopau ke nau
feinga kinautolu ke tātāpuni ‘ae ngaahi matapa ‘oku mole ai
‘enau pa’anga ki tu’a mei he fonua. (3) Ko ia ‘oku nau
faka’ai’ai ai ‘enau kau ngoue/ ‘i Siapani ke nau toe
tō ange ke lahi ‘enau hina/ ke tapuni ‘ae fo’i
tafenga pa’anga ko ia ki tu’a mei honau fonua/; (4)
‘Ikai ngata ai/ ‘oku nau toe faka’ai’ai ha toe fonua
kehe mei Tonga/ ni ke toe hū ange ‘o kau he va’inga
he ki’i faingamālie na’a tau ma’u/ ko ‘enau ‘ilo’i ‘e
toe ma’ama’a ange ai ‘ae totongi ‘oe hina ki honau kakai/
pea faifai pē pea ‘e kovi ‘etau hina/ pea tau holomui
ai. Koe founga ngāue ko ia ‘oku hā he fika (3) & (4) ‘i ‘olunga/,
‘oku ngofua pē ia ‘ihe ngaahi lao ‘ae WTO/ he ‘oku
‘ikai ‘asi mai ki māmani ‘oku feinga ‘a Siapani kene
fakafe’ātungia’i ‘etau fefakatau’aki/.
Ka ko e hā ‘ae me’a ‘oku hoko? ‘Ikai,‘oku
vilitaki pē ‘ae Palēmia ia mo e ngaahi Kautaha Hina/
ke uta atu ‘ae hina/ ki Siapani. ‘Oku ‘osi mahino ia
he taimi/ ni kuo tokolahi fau ‘ae kau ngoue ia kuo
nau holomui mei he tō hina kae kei vilitaki pe ‘ae Palēmia ke
kole ha tokoni pa’anga laui miliona kiai mo ‘enau ngaahi Kautaha/
‘o taku koe tokoni ki he Fonua/. Kuo tau ‘osi ‘ilo’i
kotoa ‘oku lahi ange pe ‘ae tō hina ia ‘ae ngaahi Kautaha Uta
Hina/ pē, ‘aia ko hono mo’oni/ ko e kole
tokoni mei he Pule’anga/ ko e ‘ai pe ke tokoni ange
ki he tā ‘enau ngaahi fakamole ‘ae ngaahi Kautaha Uta Hina/. Ko
e fakatu’utamaki eni ‘ae kau ha Palēmia ‘oha fonua ‘ihe pisinisi/.
‘Oku ‘ikai teu fakahalaki ‘e ‘ikai toe malava
ha uta hina ki Siapani. ‘E malava pe ia ke kei fai ‘ehe ngaahi
Kautaha ‘oku ‘iai ‘enau pa’anga ke fai ‘aki ‘ae ngaue/
ni. ‘Oku ou ‘ilopau ‘oku ‘iai ‘ae ongo Kautaha hina ‘e 2 ‘oku na
lava lelei pē ke fua ‘ena fakamole/ ki he’ena uta
hina ki Siapani/. Ko e ongo Kautaha ko eni ‘e 2/
‘oku na uta fakahangatonu ‘ena hina/ ki Siapani mo
fakapa’anga ‘ena to hina/ mei Tonga/ ni. ‘Oku
‘ikai ke fai ‘ae fakamaketi/ moe tokoni fakapa’anga/
mei ha kautaha ‘i Nu’usila. ‘I he’ene pehē ‘oku ‘ikai ngata pē
he’ena ma’u ‘ae momona ‘oe totongi ‘oe hina/ mei he
maketi/ ‘o ‘ikai toe tatae atu ‘ae kilimi ki Nu’usila,
ka ‘oku hū kotoa mai ‘ena pa’anga/ ki Tonga/
ni ‘o lave monū ai hotau ki’i fonua ‘o ‘ikai hangē ko e ngaahi
Kautaha Uta Hina kehe/. Me’apango pē he na’e pau ke
kau ‘ae ongo Kautaha/ ni he fakamo’oni he aleapau nō
‘ae Kosiliō Hina/ ke fakakakato ‘ae fiema’u ‘ae
Pangikē ‘o na fihia ai.
‘Oku ou poupou atu heni ki he ‘Eiki Minisita
‘oku/ ne tokanga’i ‘ae hina/, loto lahi
keke fokotu’u atu ki he Kapineti (1) kuo ‘osi mahino he’ikai toe
sai ‘ae maketi hina/ ia ke fai ha tokoni fakapa’anga
‘ae Fonua/ ki he Palēmia mo ‘ene Kautaha/
moe Kosiliō tukukehe pē ‘ae tokoni fakatekinikale/;
(2) fekau ‘ae ngaahi Kautaha Uta Hina/ ke nau fakatau
atu ‘enau ngaahi koloa/ (assets) ke totongi
fakafoki‘aki ‘a ‘enau nō laui miliona ‘oku malu’i ‘ehe Pule’anga/;
(3) kole atu ki he kau ngoue hina/ ‘oku kei toe
ho’omou ngaahi nō, mou kātekina ‘ae mamahi ho’omou tō he ngutu
‘oe Palēmia mo e ngaahi Kautaha Uta Hina/ kae ‘oua
temou toe poupou ki he tō hina/ ka mou tō atu ha
ngoue kehe ke tā’aki ho’omou ngaahi nō/; (4) kapau ‘e
fakakaukau ‘ae Pule’anga/ ke kaniseli (write off) ‘ae
nō ‘ae Palemia/ mo ‘ene Kautaha & Kosiliō Hina, pea
‘oku totonu ke kaniseli kotoa mo e ngaahi nō ‘ae kau ngoue hina/
pea mo ha taha pisinisi pē ‘i Tonga/ ni ‘o kau ai moe
kau ngoue kehē, kau toutai/, takimamatā/,
falekoloa/, pe ha fa’ahinga pisinisi pē he ko ‘enau
ngāue kotoa ki he langa hake hotau Fonua/ kae ‘ikai
ko e Palēmia pē mo ‘ene Kautaha moe Kosiliō Hina/;
(5) tuku pē ke fai ‘ae uta hina/ ki Siapani ‘ehe ongo
Kautaha ko ena ‘oku na lava lelei ‘o fakapa’anga ‘ena ngaue/;
(6) ‘oku lahi faufaua ‘ae faingamālie he ngaahi māketi ‘i
tu’apule’anga/ ‘e malava ‘ae Pule’anga/ ‘o
kumi ke uta atu kiai ‘etau koloa mei tōkanga mo ngātai/
ka ‘oku ‘ikai fai lelei’i ‘ae ngāue ko eni/ pea ‘oku
totonu ke fakakaukau lelei ‘ae Pule’anga/ pe hā ‘ae
me’a ‘oku fehālaaki ho’omou founga ngāue/ ke
fakatonutonu kae monu’ia hotau ki’i Fonua/.
Kuo lahi ‘ae mole ‘ae pa’anga ‘ae Fonua/
ni he fa’a vilitaki ‘ae Palēmia (tatau pē moe Palemia malōlō,
tapu mo ia) ke fakapa’anga ‘ehe Pule’anga ha ngāue (project) ko
e ‘uhi/ pē ko ‘ene kaunga tonu ki he ngāue ko ia/
pē koe kaunga tonu kiai ‘ae Tu’i mo Hono Fale/ neongo
‘ae ‘ilopau ‘oku ‘ikai totonu ke fai ‘ae ngāue ko eni/
he kovi ki he Fonua/ fakalukufua. ‘Oku tu’u hotau
ki’i Fonua/ he fu’u faka’ofa lahi fau ko e ‘uhi/
ko e siokita ‘ae Palēmia moe kau Minisitā ‘e ni’ihi ko ‘enau
feinga ke fakahōhō honau loto/ moe loto ‘ae tokotaha
na’e ne fili kinautolu ki he lakanga/ ke ma’u ha’anau
tu’umalie. Ko e fa’ahinga Fa’unga Pule ia ‘oku ‘ikai taau pea ‘e
iku pē ko e fakamasiva’anga ‘oe Fonua/ ‘o hangē ko ia
‘oku tau tofanga ai he ngaahi ‘aho/ ni mo mātātonu ‘i
hotau kolomu’a/.