RUGBY FOOTBALL UNION  

October 17, 2007                                        News You Can Trust!!                                      Volume 7

FIVE STAR Finances Co. Ltd.

 

Tel.: 23-429

Fax:  24-786

fivestar@kalianet.to

Home

OSB Store & Fast Food

at Railway Rd.

The best in town!

Call: 25-477 or 28-957

Maama'anga Sanuali - Siulai '07

Kolomu

'Akilisi Pohiva

Cricitical Eyes of the Kele'a

No. 4 - Tourism Rep in Hawaii

No. 3 - Speak up ministers

No. 3 - Mou lea kau minisita

No. 2 - Kalafi Moala's criticism of well-known journalists

No. 1 - Different rules for Fiji and Tonga

Kolomu Ha'alofonua -

Ko e ha 'oku ta'emali ai 'a e tu'i?

Kolomu Manutala'aho

Kolomu 'a Rev. Siupeli Taliai

Ko Samiuela mo Saula

Ko 'Aisea mo e Politikale

Ko 'Ilaisia mo 'Ehapi

Kolomu 'a Patelesio Finau

'Oku tonu ke kau 'a e siasi he politikale

Should the church be involved in politics?

Kolomu 'a 'Akilisi Pohiva

Tuku'au Fakapolitikale mo hono ngaahi ha'aha'a

Kolomu 'a Mele 'Amanaki

Fakafisi na'a hoko ha me'a

Kolomu 'a e PSA

Fika 12 - Sune 6, 2007

Fika 11 - Me 30, 2007

Fika 10 - Me 23, 2007

Fika 9 - Me 16, 2007

Fika 8 - Me 11, 2007

Fika 7

Fika 6 - 'Epeleli 17, 2007

Fika 5 - 'Epeleli 10, 2007

Job Vacancy - Accounting Officer

Fika 4 - Ma'asi 28, 2007

Fika 3 - Ma'asi 21, 2007

Fika 2 - Feb. 27, 2007

Fika 1 - Feb. 20, 2007

Kolomu 'a Mele 'Amanaki

Fika 1

Polokalama 'Analaiso TV OBN

(Fai 'e Sangster Saulala & Dr. Tu'i Uata

Analaiso Fika 1

'Analaiso Fika 2

'Analaiso Fika 3

Kolomu Viliami Pasikala

E-Mails:

tongastar@yahoo.com

tongastar@hotmail.com

KAUTAHA ‘AE KAU NGĀUE FAKAPULE’ANGΑ

Ngaahi Ongoongo & Fanongongo

 1.              Kole ke Fakalōloa ‘ae MOΪ:  Na’e ‘ave ‘ae kolomϊ ni ‘o paaki ‘ihe ‘aho Tokonaki kuo’osν ‘oku te’eki pē ke ma’u mai ha tali kihe ‘etau kole ke fai ha fakataha moe Palēmiα, ‘aia na’e ‘oange ‘ae faingamāliι ‘ihe mahina ‘eni ‘e 3 pea na’e ngata ‘aneafi.  Koe me’a kuo mahino maί kau Mēmipa, ‘oku ‘ikai fie talanoa mai ‘ae Fakafofonga (Palēmiα ma’ae Kapineti)  ‘oe Pule’anga ‘oku Fakamo’oni (Signatory) ‘ihe MOΪ mo kitautolu ketau feinga ke fakalelei ‘etau ngaahi ngāue fakalotofalι ‘ihe founga ‘oku melinσ.  ‘Oku mahino ‘enau ta’efietalanoa maί ‘ihe ‘enau toe faitohi mai ‘o ‘eke pē kohai ia ‘oku fakafofonga’i ‘ehe PSΑ.  Koehā ‘ae me’a ‘oku nau feinga mai kiai?  Ketau tuku ‘ae ngāuι katau ō atu ‘o tangutu kotoa ‘i tu’a ‘ihe ‘ofisi ‘oe Palēmiα (he kuo tapui ‘a Pangai Si’i) kenau sio mai pē kohai ia ‘ae kau Mēmipa moe tokolahi ‘oe PSA?

Koe talu ‘ae fakamo’oni ‘etau MOΪ ‘ihe 2005 moe lahi ‘ae ngaahi tohi kuo ‘ave kihe Kapinetί ‘o fakahoko atu ‘enau ngaahi ngāue kuo nau maumau’i ai ‘etau MOΪ kae ‘ikai pē kenau tokanga mai ke solova ‘ae ngāue koiá.  ‘Aia ko hono ‘ai mahinσ na’a nau fakamo’oni pē ‘ae MOΪ kae fai mo fai ha foki kihe ngāuι pea nau foki leva ki honau ‘ulungaanga fakatikitato ke fai pē ‘enau me’a ‘oku nau loto kenau faitu’utu’uni aί kae ‘iai kenau fou ‘ihe founga koē ‘oku fai ai ‘ae ngāue fakatahα moe melinσ kae lava ke laka kimu’a ‘ae ngāuι.  Koehā leva ‘ae ‘aonga ‘enau ako kihe “Pule Leleí” pe “Good Governance” na’a nau ‘asi mai ai ‘ihe TV ‘o fakamatala?  ‘Osi pē ‘ae akσ ‘oku hoko pē ko ‘enau fo’i kemipeini tokua ‘oku fai ha feinga ke fakalele’i ‘enau founga taki ngāuι hili koiα koe fo’i koto laulaupisi mo maumau pa’anga ‘ata’atā pē pea na’e mei ‘aonga ange ke ‘ai ‘ae sēniti koiα ke vahe ai ha kau faiako fo’ou ke si’i tokoni’i ‘ae fānau akσ.

Koe me’a tatau tofu pē eni moe me’a na’e hoko ‘ihe ‘aho 16/11.  Na’e hoko ‘ae moveuveϊ koe faitu’utu’uni ta’efakapotopoto ‘ae Palēmiα moe Kapinetί ‘ihe ‘enau feinga ke kumi ‘enau lelei fakafo’ituituί ‘ihe ‘enau ki’i mōtolo na’a nau kole kihe Tu’ν kene tali ke talaki koe mōtolo ‘ae Pule’angα kae tuku ‘ae me’a na’a tau tali kiaν na’e takai haufano holo ‘ae Tama Tu’ipelehake kuσ ne mama’σ ‘o fekumi kiai ‘ihe loto ‘oe Kakai ‘oe Fonuα, mo ‘enau feinga ke tu’u pē honau mafai halα he’ikai ke fie fakaava ‘a Falealea ke fai ai ‘ae talanoα pea tau iku ai kihe ‘auha ‘a loto Nuku’alofα.  ‘Ihe ‘enau toki sio kuo hoko ‘ae fakatamakί ‘ihe ‘enau ta’e’unua ‘ihe ‘enau ki’i mōtolσ pea nau fakamo’oni leva ‘ihe aleapau moe Kakaν pea ‘ihe ‘ahσ ni kuo nau hangahanga kehe leva pea teke leva ‘ehe Palēmiα ke toloi ‘ae fili Falealeα meihe 2008 kae kei momono hake aipē ‘enau ki’i mōtolo na’e tutu’aki ‘a Nuku’alofα ke toe fai hono talatalanoa’i koā ‘ihe ava ‘ae Falealeá ‘o hangē koe tō folofola ‘ae Tu’ν ‘ihe tapuni ‘ae Falealeα ‘ihe ta’u kuo’osν.  He kohai ‘oku ne fa’u ‘ae folofola tāpuni ‘ae Tu’ν kihe Falealea?  ‘Ikai koe Palēmia?  Pea ‘oku nau (Kapineti) ‘ilo foki ‘oku nau aofangatuku ‘ae me’a kotoa ko ‘enau tokolahi ‘ihe Falealeα pea ‘e lava pe kanau fakapaasi pē ‘ae me’a ‘oku nau loto kiaν kae tuku ‘ae ‘ai koā ke pehē koe ‘ai ke fai ha talatalanoa ‘i Falealea ka koe founga pe ia ke toloi’aki ‘ae Fakalelei Fakapolitikalι kihe 2011 pea hoko pē koe fu’u koto maumau pa’anga ‘ae si’i me’a holo ‘ae Tu’ipelehake kuo ne ungafonuα, tapu moia. 

Koe me’a tatau pe eni kihe ‘enau (Kapineti) vilitaki ke fai ‘ae alea’i ‘ae nō laui miliona mei Siainα ‘oku ‘uluaki totonu ke fakangofua ‘ehe Falealeα pea toki fai ‘ae alea kihe noσ.  ‘Oku ‘iai nai ha ‘uhinga kehe ‘oku fakavave’i ai ‘ae nō laui milionα kae ‘ikai kenau ‘uluaki femo’uekina ‘ihe kamata’anga ‘oe ta’u nν ke fakahoko ‘ae ngaahi ngāue ke fakapapau’i ‘ae Fakalelei Fakapolitikalι ke fa’u ‘ae Pule’anga Fakatemokalati koia ‘oku taliui kihe Kakaί pea toki fai ‘ehe Pule’anga Fakatemokalati koiα ‘ae nō?  Koe ‘ai ‘ae nō koenί pea felekeu ‘ae pa’angα ‘o hangē koe ngaahi laui miliona kuo tau mātā tonu ‘ene felekeϊ pea toki fai ‘ae Fakalelei Fakapolitikalι ‘o toki ha’u ‘ae Pule’anga Fakatemokaliti fo’oϊ ia feinga ke fakamā’opo’opo ‘ae ngāue hala mo felekeu ‘oe ngaahi ‘ahσ ni pea ‘e tukuaki’i leva ia ko ‘enau ngāue, kae ‘ela mai ‘ae Pule’anga lolotongα ia ‘i tu’a ‘o kata mai ‘ihe faingata’a kuo toe loloto ange kuo tō kiai ‘ae Fonuα ‘ihe ‘enau ngāuι kaekehe kuo lava honau lotσ ‘o kinautolu mo fonu honau kato? ‘Oku totonu ke toe tokanga ange ‘ae Palēmiα na’a si’isi’i ‘ae tukungāue ‘oe 2005 moe maumau ‘oe 2006, ha me’a ‘e hoko ‘ihe 2007 he koe fika Faka’otua ‘ae 7.

Mou fakaongoongo mai pe kau Mēmipα he kuo tau paasi eni meihe taimi talanoa fakalelei moe Palēmiα koe Fakamo’oni (Signatory) ‘oe MOΪ pea tetau hoko atu leva kitautolu kihe ‘etau founga ‘oku tau ‘ilo ‘e lava ai ke fanongo mai aί.  ‘Oku toe pē ‘ae mahina ‘e taha pea ‘osi ‘etau MOΪ.

2. Fakatonutonu Faka-fakamaau’anga kihe Fakamaau Totonú:  ‘Oku tau kei fakaongoongo kiha ‘aho ‘e tukumai ai ‘ehe Fakamaau’angá kihe fakatonutonu koeni ‘ihe funga ‘o ‘etau MOΪ ke fakamahino pē na’e maumau’i ‘ehe Pule’angα ‘etau aleapau ‘ihe ‘enau ta’ofi ‘etau ngaahi monū’iα. 

Hangē na’e hā atu ‘ihe kolomu ‘oe uike kuo ‘osί kuo ma’u mai ha lāunga fekau’aki moe to’o fakamālohi ‘ehe Pule’angα (PSC) ‘a ‘etau ngaahi ‘aho malōlō (earned leave days) ‘o ‘ikai ha’atau teitei ‘ilo ‘e taha kiai.  Fakatatau kihe lāungα, na’e tu’utu’uni ‘ehe PSC ‘ihe ta’u kuo ‘osν ke kamata ‘i Siulai 2006 he’ikai toe ma’u ha ‘aho malōlō ‘aha taha kapau ‘oku te’eki ai ke fakahoko ‘ene livi malōlō (vacation leave) ‘iha fo’i ta’u hokohoko ‘e nima.  Fakatokanga’i ange koe tu’u ‘ae Tu’utu’uni ‘ihe Lao kihe kau Ngāue Fakapule’angα, koe ‘osi pē ‘ae mahina ‘e taha ho’o ngāuι kuopau ke ‘oatu ho’o ‘aho malōlō ‘e 3.  Koia ko kimoutolu ‘oku te’eki kemou livi malōlō ‘ihe ta’u ‘e 5 ‘ihe ‘ene a’umai ki Sune 2006 na’e kamata ‘ae ‘ikai toe foaki atu ho’o monū’ia ‘aho malōlō ‘e 3 ‘ihe māhina talu mei Siulai 2006 kae ‘ikai keke ‘ilo ia ‘e koe.  ‘Oku tokolahi ‘ae ni’ini ‘oku nau to’o pē ‘enau malōlō makehe (special leave) ‘ihe ta’u kotoa, ka ‘oku ‘ikai fakalau ‘eni ia ‘ehe Pule’angα ko ha’o vacation leave.  Koe me’a ‘eni ‘oku ui koe kaiha’a fakamālohi ho’atāina (daylight robbing) ‘ihe ‘enau fakahoko ‘ae tu’utu’unν kae ‘ikai talamai kimu’a ketau fakahoko ‘a ‘etau malōloσ kei taimi ke ‘aonga ‘etau tou’anga ‘ihe ngāue na’e faν.

Na’e toe paasi pe ‘ihe ta’u kuo ‘osν ke fakangatangata pē ‘aho malōloσ kihe ‘aho ‘e 180.  ‘Oku tokolahi ‘ae kau ngāue ‘oku ‘ova ‘enau ngaahi ‘aho malōloσ ‘ihe ‘aho ‘e 180 koe’uhν ko hono fiema’u kenau nofo ‘o fai ‘ae ngāuι he’oku ‘ikai ha taha kene fetongi kinautolu.  ‘Ihe tu’utu’uni ko enν kuo mole ai ‘enau ngaahi ‘aho ‘oku ‘ovα koe’uhν pe ko ‘enau nofo ‘o māteaki’i ‘ae ngāuι.  Hangē kuo totongi’aki ai ‘ae kovν ‘ae leleν.

Koe natula foki ‘ae fa’ahinga ngāue ‘aha ngāue’anga, kapau ‘oku fai ‘ehe Taki ngāuι ha tu’utu’uni kihe ‘ene kau ngāuι kuopau kene fakahoko kiate kinautolu.  Ka ‘oku tau fakame’apango’ia ‘ihe founga Taki ngāue ko enν ‘oku hangē ‘oku nau fakalongolongo pe kanau kaiha’asi ‘etau ngaahi monu’ia ta’etalamai ketau ‘ilo’I ke fai ha’atau ngaue kiai?   Pea koe me’a faka’ulia ia koe nofo ‘ae kau ngaue ‘o mateaki’i ‘ae ngaue kae totongi tautea kinautolu?  ‘Oku anga fēfē ‘ae fakakaukau ‘ae Palēmia mo ‘ene Potungāue (PSC)?

‘Oku mahino kau Mēmipa ‘oku tokolahi ‘ia kimoutolu ‘oku mou fihia he palopalema koeni kae ‘ikai te mou ‘ilo’i ‘e kimoutolu tukukehe ka ‘ai ke fai ho’omou livi malōló.  ‘E fai kole ki he Pule’angá (PSC) ke fai ha ngāue ke fakatonutonu ‘ae tu’utu’uni koení.  Ko ia ko kimoutolu ‘oku mou ‘ilo’i ‘oku mole ho’omou ngaahi monū’ia he tu’utu’uni koení pea moe fetu’utaki telefoni mai pe ki hotau ‘ofisí ke fakakau koe ‘ihe kole koeni ‘e faí.  Koe ngāue fakahela eni he mahalo tetau iku pe kihe fakamaau’anga ‘o fai mei ai ‘ae fakatonutonú.

2.             Kautaha Nō (Credit Union - CU):  ‘Oku ‘oatu heni ‘ae fakamālō lahi kiate kimoutolu kau Mēmipa meihengaahi ‘Otu Motú he lava lelei mai ‘a ‘etau Saveá moe ngaahi lesista ki he CÚ mo ‘etau Kautahá.  ‘E fakahoko atu ‘ae taimi tēpile ‘ae folau atu ‘etau Sekelitalí ‘ihe kolomu ‘oe uike kaha’u ke faka’osi mai ‘ae ngaahi lesistá, ‘ai mai ho’omou ngaahi tā paasipooti ke ngaohi ‘aki ho’omou ngaahi kaati mēmipá (ID), mo fakahoko ho’omou ngaahi fakataha ke fili mai ho’omou kau Fakafofongá, ‘o tautau toko 2 meihemotu.

3.              Kautaha Fakavaha’apule’anga ‘ae Kau Ngāue Fakapule’angá:  Kuo hoko atu foki ‘etau Kautahá ko ha mēmipa ‘ihe Kautaha Fakavaha’apule’anga ‘ae Kau Ngāue Fakapule’angá (Public Service International – PSI).  ‘Oku fakafuofua foki ki he toko 20 miliona ‘ae kau Mēmipa ‘oe PSÍ meihengaahi fonua kehekehe ‘i mamani.  Koe ‘uluaki tokoni kuo tau ma’u meihePSÍ koe fakafolau atu ‘etau Sekelitalí, Mele ‘Amanaki, ‘ihe ‘ahó ni ke fakahoko ha ako uike ‘e taha ‘ihe ‘ofisi ‘oe NZ PSA ‘i Nu’usilá pea ‘oku tau faka’amu tene ako ai ha ngaahi fokotu’utu’u ngāue ki ha founga ke lava ke toe langa hake ai ‘etau Kautahá ki ha tu’unga ‘oku toe lelei angé.  ‘Oku tau ‘amanaki foki kiha tokoni ‘ihe kaha’u meihePSÍ ke tokoni ki he’etau langa ngāue ‘oku faí.  Kuo ‘osi fakahoko ha kole kiha tokoni ke vakai’i ‘ae ngaahi Lao ‘oku fekau’aki tonu mo kitautolú pea mo ha ngaahi ako (workshops) ke tokoni ki hiki hake ‘etau founga ngāuι moe fua fatongia ‘ihe ngaue’angα ‘o fakataumu’a ke toe lelei ange ‘etau fakahoko ngāuι (improve service delivery & quality of service).

Faka’apa’apa atu, In Unity & Solidarity

HO’OMOU POATE PULE

Fakatokanga’i ange ‘etau tu’asila fo’ou:  P.O. Box 2005, Fanga, Nuku’alofa, TONGA; Tel: 28-838; email: psa_secretary@yahoo.co.nz

Dataline Systems

"The  Computer Doctor"

Call:  27-773

 

New Millennium

Motors

"Drive in Class & Style"

@ Hofoa or Ha'ateiho

Call:  Lesieli Namoa

Tel:  (676)22-691

Tonga*Star* & Kele'a Letters

Ki he 'Ikale Tahi - Rev. Tu'itupou Kaea, Pomona, USA

'Oku ta'efakalao hono ta'ofi e lea 'a e kau fakafofonga - Siaosi T. Makaafi (Salt Lake City, Utah)

Kuo polo'uto e faihala, hikisia mo e fieme'a he kau taki Tonga - Ma'upale

Tuku e fakakauleka Kalafi mo e Taimi - David Kolo

Tongasat mo e tu'unga satelaite 'a e pule'anga - David Tapiaka (NZ)

Nusinusi e lelei fakalukufua - Matava'inga

Tuli Palemia mei he A3Z - Sio TV

Palemia ma'ulalo taha 'a Tonga - Kau inu kava

Sione Taumoepeau mo e kau te'epato - Matu'a Tauhifanaua

Lahi loi Taimi 'o Tonga - Temo Mo'oni

Fale e Tu'i mo e laui miliona 'a e fonua - Kainanga e fonua

Poupou ki he Poate 'Akapulu - Fe'ao & Lotu Vunipola (Bristol, UK)

PM's delay tactic is selfish, foolish... - Paul (Nuku'alofa)

'Ai ha me'afua kasa fo'ou - Ta'efiemalie

To'o Tupou V mei he 'ulu Siasi SUTT - Faifekau mateaki SUTT

Manilala mo e Maliuana - Tala kei Kapa