RUGBY FOOTBALL UNION  

October 17, 2007                                        News You Can Trust!!                                      Volume 7

FIVE STAR Finances Co. Ltd.

 

Tel.: 23-429

Fax:  24-786

fivestar@kalianet.to

Home

OSB Store & Fast Food

at Railway Rd.

The best in town!

Call: 25-477 or 28-957

Maama'anga Sanuali - Siulai '07

Kolomu

'Akilisi Pohiva

Cricitical Eyes of the Kele'a

No. 4 - Tourism Rep in Hawaii

No. 3 - Speak up ministers

No. 3 - Mou lea kau minisita

No. 2 - Kalafi Moala's criticism of well-known journalists

No. 1 - Different rules for Fiji and Tonga

Kolomu Ha'alofonua -

Ko e ha 'oku ta'emali ai 'a e tu'i?

Kolomu Manutala'aho

Kolomu 'a Rev. Siupeli Taliai

Ko Samiuela mo Saula

Ko 'Aisea mo e Politikale

Ko 'Ilaisia mo 'Ehapi

Kolomu 'a Patelesio Finau

'Oku tonu ke kau 'a e siasi he politikale

Should the church be involved in politics?

Kolomu 'a 'Akilisi Pohiva

Tuku'au Fakapolitikale mo hono ngaahi ha'aha'a

Kolomu 'a Mele 'Amanaki

Fakafisi na'a hoko ha me'a

Kolomu 'a e PSA

Fika 12 - Sune 6, 2007

Fika 11 - Me 30, 2007

Fika 10 - Me 23, 2007

Fika 9 - Me 16, 2007

Fika 8 - Me 11, 2007

Fika 7

Fika 6 - 'Epeleli 17, 2007

Fika 5 - 'Epeleli 10, 2007

Job Vacancy - Accounting Officer

Fika 4 - Ma'asi 28, 2007

Fika 3 - Ma'asi 21, 2007

Fika 2 - Feb. 27, 2007

Fika 1 - Feb. 20, 2007

Kolomu 'a Mele 'Amanaki

Fika 1

Polokalama 'Analaiso TV OBN

(Fai 'e Sangster Saulala & Dr. Tu'i Uata

Analaiso Fika 1

'Analaiso Fika 2

'Analaiso Fika 3

Kolomu Viliami Pasikala

E-Mails:

tongastar@yahoo.com

tongastar@hotmail.com

KAUTAHA ‘AE KAU NGäUE FAKAPULE’ANGA

PSA

Public Service Association

Unity & Solidarity Forever

PSA

Kau Mēmipa, ‘oku fakamāfana ma‘u pē ‘a e taimi ‘oku tau felōngoaki ai/ ko ‘ene mahino ‘oku tau fakakaukau tatau ki he ngaahi me‘a ‘e lelei fakalukufua ki he kau Ngāue Faka-pule‘anga/ mo e Fonua/ fakakātoa. Pea ‘oku tau fakafeta‘i ki he ‘Eiki/ ‘i hono tauhi mai kitautolu ke kei hoko atu e fai fatongia/. ‘Oku tau fakafeta‘i mo fakamālo kotoa pē ki he ‘Ene ngaahi fakakoloa ‘o tau lave monū ai mo hotau ngaahi fāmili/. ‘Oku mau fakamālō atu he fai tōtōivi homou ngaahi fatongia/ ‘o kei fakataumu‘a‘aki ai pe ‘a e Fakamaau Totonu/, Pule Lelei/ mo e Vahevahe Taau/ ‘o tatau ai pē pe ko e hā ‘a e tu‘unga ‘oku ke ‘i ai he Ngāue‘anga/ pe Sosaieti/.

Ngaahi Ongoongo

  1. Na’e foki atu ‘ihe Tokonaki 17 ‘o Ma’asi/ ‘a Mr. Alan Ware mei he PSA ‘a Nu’usila/ hili ia ‘ene ‘i Tonga/ ni ‘ihe uike ‘e taha ko ‘ene ha’u ‘o vakai’i pe ko e hā ha ngaahi me’a ‘e lava ke tokoni mai ai ‘ae NZ PSA ki he’etau Kautaha/. Ko e taha ‘oe ngaahi tokoni kuo fakapapau’i/ ko ‘enau fakapa’anga mai ha tokotaha ke ‘alu ‘o ako ngaue ‘ihe NZ PSA ‘iha uike ‘e 2 ki he ngaahi founga ki hono fakalele ha kautaha PSA pea mo ‘omai ha ngaahi polokalama ke tokoni ki he fokotu’utu’u ngāue ‘etau Kautaha ke toe fakalakalaka ange ki hono tokangaekina ‘etau ngaahi totonu ‘ihe ngaue’anga/. Kuo fili ai ‘ehe Poate Pule/ ‘etau Sekelitali Fakataimi/, Mele ‘Amanaki, ke ne ‘alu ‘o fai ‘ae ako ko eni/ ‘ihe faka’osinga ‘o Mē;
  1. Hangē ko ia kuo mou me’a’i/ ‘oku lolotonga fakamalōlō’i fakataimi ‘ehe Pule’anga/ ‘o fakafou ‘ihe PSC ‘a ‘etau Sekelitali Fakataimi/ mei he ngāue ko ‘enau tukuaki’i na’a/ ne ngaue hala’aki ‘ae ‘imeili ‘ihe ngāue mo fakafepaki ki he hono Pule (Employer – Government) ‘i he‘ene fetu’utaki tu’o 3 ki ho’omou kau Fakafofonga (Delegates) ‘o fanongonongo ‘etau Fakataha Lahi Makehe (Special AGM) na’e fakahoko ‘i Novema 13 pea mo ‘ene fakahoko mai ‘ae ola ‘oe fakataha/ ‘i hono fatongia ko ‘etau Sekelitali Fakataimi/. Kuo ’osi ‘ave foki ‘e Mele ‘ene taukapo ki he PSC ka ko e lava eni ‘ae uike ‘e 6 mo e te’eki fai ha tali ki he ‘ene tohi/. Kuo ‘osi toe fakahū atu foki ‘e Mele ‘ene tohi ‘e taha ‘ihe ‘aho Falaite 16 ‘o Ma’asi/ ki he PSC ‘o launga’i kinautolu (Mishka Tu’ifua, Tai’atu ‘Ata’ata, Ross Chapman) ‘ihe fu’u tuai pehē ‘enau ngāue/ he ‘oku mahino kuo nau maumau’i ‘ae ngaahi Kupu ‘ihe ngaahi Tu’utu’uni ki he Ngāue Faka-pule’anga ki he Ngaahi Founga ki he Fakalelei ‘oha Mamahi moe Lāunga/ ‘oe 2006 [Public Service (Grievance & Dispute Procedures) Regulations 2006].

‘Oku ‘iai foki ‘ae hoha’a ‘ae Kōmiti Pule/ pe ‘oku ‘ilo’i koā ‘ehe kau Komisiona/ ‘ae founga ngāue fakapule’anga/ he ‘oku nau fakamalōlō ta’e‘uhinga lelei ‘ae kau Ngāue Fakapule’anga/ ‘o uesia ai ‘enau ngaahi totonu ‘ihe Ngāue’anga/ ‘o toe uesia ia mo honau ngaahi famili/. Na’e ‘iai ‘ae fakamatala ‘o pehē ko e tu’utu’uni na’a nau fai/ ko e fale’i koā ‘ae Potungaue Lao ‘ae Pule’anga/. Pea ko e fehu’i/, ‘oku ‘ikai ‘iai nai ha toe fakakaukau lelei ange ia ‘ae kau Komisiona/ ‘i he’enau sio ki he ngaahi fakamatala kuo ‘oatu/; pea ka ‘eke ‘ihe Fakamaau’anga/ ‘ae hala ‘o ‘enau fua fatongia/, ko hai te ne totongi honau mo’ua? Pa’anga taautaha pē ‘a e kau Komisiona/, pē ko e ngaahi ngāue’anga ‘oku nau ngāue ai/ (WBOT, TCC & Office Equipment/Pacific Timber Hardware), pē ko e toe hilifaki pē ki he tu’a ‘oe Kakai ‘oe Fonua/ ke totongi mei he’enau pa’anga tukuhau? ‘Oku vahe pa’anga ‘e $600 - $800 ‘ae kau Komisiona/ he māhina, ‘o tatau ai pē pe te nau fakataha pe ‘ikai (neongo na’e tala ‘ehe Palēmia/ he letio moe televisone/’ ‘ihe taimi na’e fai ai ‘ae hoha’a ‘ihe fili koia ‘ehe Palēmia ‘ae kau Komisiona ko eni/ tokua ‘oku nau ngāue ta’e ha totongi) ko ia ‘oku totonu pē ke nau totongi mei honau kato/ ‘ae ngaahi nunu’a ‘enau fua fatongia hala/.

Pea kapau leva ko e mo’oni ko e tu’utu’uni na’e fai ‘ehe kau Komisiona/ ko e fale’i ‘ae Potungaue Lao/, ‘oku fakame’apango’ia ‘ae Kōmiti Pule/ he na’e fokoutua ‘ae Minisitā Lao/, he palopalema tatau ‘ihe konga ki mui ‘oe 2005 ‘i hono fekau’i ‘ehe Kapineti/ kene fakafisi mei he ngāue ko e ‘uhi/ ko ‘ene lea ‘i Pangai Si’i lolotonga ‘ae tukungāue ‘ihe 2005/ ko e pehē ‘oku fakafepaki ‘ene lea na’e fai/ mo hono Pulé (Employer – Government) ‘i hono fatongia ko e fale’i fakalao ki he Pule’anga/ ‘i hono tu’unga ko e ‘Ateniseniale Pule ‘ihe Potungāue Lao/. Na’e mahino ki he tokotaha/ ni ‘ene totonu fakalao/, ‘ae totonu, ko ia na’a/ ne ‘eke ai ki he Pule’anga/ ke totongi ange ‘ae pa’anga lahi kapau te nau fakangata ‘enau aleapau ngāue te’eki ‘osi ‘ae taimi aleapau ngāue/ pea ka nau tuli ia he ngāue/ te ne faka’ilo ‘ae Pule’anga/ pea tene ‘eke ‘ae toe fu’u pa’anga lahi ange. Lolotonga ‘a e taimi ne fai ai e fetalanoa‘aki ‘a e tokotaha ni (‘Ateniseniale) mo e Pule’anga ki ha founga ‘e vete’aki ‘a e femamahi’aki ‘i he me’a/ ni, na’a ne fetu’utaki ai ki he Tokoni Sekelitali ‘a e Kōmiti Fakataimi ‘ae kau tukungāue, (Mele ‘Amanaki) ‘o kole ha tokoni mei he Komiti Fakataimi. Na’e fai ai ha toutou fetalanoa’aki ‘i he vaha’a ‘o e Tokoni Sekelitali mo e ‘Ateniseniale ‘o a’u ki he tu’unga kuo fai ha felotoi ke fakahū ai ‘e he Tokoni Sekelitali (Mele) ‘ae kole ‘ae ‘Ateniseniale ki he Kōmiti Fakataimi ‘a e Kaungaue Fakapule’angá ke nau teuteu ke tokoni ki he teu hopo ‘a e ‘Ateniseniale mo e Pule’angá. Na’e tali lelei ‘e he Kōmití ‘a e kole/ ni he na’a nau tui ‘oku tonuhia ‘a e tokotaha ni (‘Ateniseniale) he tukuaki’i na’e fai ‘ehe Kapineti/ he ‘oku ‘iai ‘ae totonu fakakonisitutone ‘a ha taha kene lea ha me’a ‘oku fie lea ai kae mahino pe ‘oku ‘ikai tene lau’i kovi ha taha. Na’e ongo’i ‘e he Kōmiti ‘a e tau tapa kuo fai maí he na’e hounga ‘aupito kiate kinautolu ‘a e tokoni na’e fai ‘e he tokotaha/ ni he’ene lea fakalotolahi ki he kau tukungāue/. ‘Ikai ke ngata pē ai, ko hono fatongia totonu kene fale’i ‘ae Pule’anga/ ‘o kau ai mo kinautolu ‘ae kau ngāue ka ko e mo’oni ia ‘oku ‘ikai toe ‘ekea, tonu fakalaumālie pea tonu fakamolale. Pea lolotonga ‘etau kei tatali ke fetu’utaki ange ‘a e ‘Ateniseniale ke fakapapau’i ange ‘ae ‘aho hopo/ kuo tau fanongo kuo fakanofo Minisitā Lao ia. Ne talu ai ‘o ‘ikai toe fai ha fetu’utaki ange pe toe fai ha felōngoaki. Ko ‘Ofa ‘oku totongi ‘ofa pē. Ka ‘i he hoko ‘a e ngaahi me’a pehe/ ni ‘oku ‘i ai e fifili lahi ‘a e Poate Pule/ ‘o tau tefito ki he he mo’ui ngalo ‘ae Minisitā ni, ne kole tokoni he taimi na’e fokoutua ai he faingatāmaki tatau ‘o hangē koia ‘oku ‘iai ‘a ‘etau Sekelitaki Fakataimi ‘ae PSA he taimi/ ni pea ‘oku mahino lelei mo ne ‘ilo’i ‘ae totonu fakakonisitutone ‘a e Sekelitaki Fakataimi/ ka ne tali ke fai ‘ae fale’i ko iá mei he’ene Potungaué ke fakamalolo’i ‘a Sekelitali Fakataimi mei he ngaue/. Fakamālō atu hono taukave’i e totonu/. Kapau ko e founga ia ‘oku tau lele ’aki mai he lolotonga/ ni, ‘oku kole fakamolemole atu ‘a e Poate Pule ‘a e PSA, ‘oku ‘ikai kauhala taha ‘a e totonu ia ko ia/ mo e mo’oni faka-Kalisitiané.

  1. Na’e fakahū atu ha faka’ilo ‘e he’etau Sekelitali Fakataimi/ ‘a Lōpeti Senituli (Siana Faiongoongo ‘ae Palēmia) ko e ‘uhi/ ko ‘ene fa’u ha ngaahi fakamatala loi mo fakalilifu fekau’aki mo ia mo ha ni’ihi kehe ‘o tufaki ‘ihe initaneti/ ‘ihe ‘aho 28 ‘o Tisema 2006 pea ‘oku ne maumau’i ai hono ongoongo/. Ko e ngaahi fakamatala loi ko eni/ ‘oku fekau’aki tonu pe ia moe fua fatongia ‘etau Sekelitali Fakataimi/ ‘ihe’etau Kautaha/ lolotonga ‘ene fakafofonga’i kitautolu ‘iha fakataha na’e fai ‘ihe ta’u kuo’osi/. Ko e ‘uhi/ kuo ‘i Fakamaau’anga ‘ae hopo/ ni, ‘e tuku ke toki fai pe mei ai ‘ae fakama’opo’opo mo e aofangatuku/. Ka ‘oku fu’u tokanga lahi ho’omou Poate Pule/ ki he ngaahi ngāue pango kuo hā mai mei he kau Taki ‘oe Pule’anga/ ki he kau Taki ‘o ‘etau Kautaha/ ‘ihe ngaahi tukuaki’i loi mo ta’efakapotopoto kuo nau fai/ pea ‘oku mahino ‘oku fai ‘ihe loto ‘ita moe taaufehi’a pea ‘oku ‘ikai taau eni mo ha kau Taki ‘oha Pule’anga. ‘Oku fakaloto lahi atu ho’omou Poate Pule/ ke ‘oua na’a mou ilifia ‘o kapau ‘oku hā atu ha fakailifia’i kimoutolu ‘e ho’omou kau Taki ‘ihe ngāue/ ko e ‘uhi/ ko ho’omou mēmipa ‘ihe PSA/. Kapau leva ‘oku ‘iai ha fakailifia pehē atu kiate kimoutolu pea mou fetu’utaki mai he vave taha/ ke fai ha ngāue ke fakalelei’i ‘ae me’a ko ia/. “THE TRUTH SHALL SET US FREE”.
  1. Tu’unga he fakaafe mei he ‘Ofisi Haikomisiona Nu’usila ‘i Nuku’alofa/ ni, na’e fakahoko ha fakataha ha ongo fakafofonga ho’omou Poate Pule/ mo ha ongo ‘Ofisa mei he ‘Ofisi ‘oe Palēmia mo e Potungāue Ki Muli ‘a e Pule’anga Nu’usila/ he uike ‘e 2 kuo hili/. Ko e taumu’a ‘oe fakataha/ ni ko e ōmai ‘ae Pule’anga Nu’usila/ ke vakai’i ‘ae tūkunga ‘oku ‘iai ‘a Tonga/ ni mo ma’u ha ngaahi fakamatala mei he ngaahi kulupu kehekehe ‘ihe Fonua/ ki he’enau vakai ki he me’a na’e hoko kimu’a ‘ihe ‘aho 16/11/, ‘aho 16/11/, taimi/ ni moe tu’u ki he kaha’u/ . Na’e makatu’unga foki ‘ae ‘a’ahi/ he ‘oku mahino ki he Pule’anga Nu’usila/ ko e ngaahi ongoongo pe ‘oku nau ma’u/ ko e ngaahi ongoongo ‘oku tufaki ange mei he Pule’anga/ mo e Letiō & Televīsone ‘ae Pule’anga/ kae si’isi’i ha ngaahi fakamatala mei he kakai ‘oe Fonua/

Na’e ‘eke ai ‘ehe ongo ‘Ofisa/ mei he Pule’anga Nu’usila/ pe na’e kau nai ‘a ‘etau mōtolo/ (Pule’anga) mo hono founga fakahoko ‘ehe Palēmia ‘i Falealea/ ke ne fakatupunga ‘ae palopalema na’e hoko he 16/11/. Ko e ngaahi me’a eni na’e fakamahino ki he ongo ‘Ofisa mei he Pule’anga Nu’usila/ ‘oku tui ‘ae Poate Pule/ ki he me’a na’e hoko/ pea ‘oku ‘ikai puli ‘iha taha he fonua/ ni: (1) ko e mōtolo ‘oku taku ko e mōtolo ‘ae Pule’anga/ ke mahino ko e mōtolo pe ia ‘ae Kau Minisita/, Palēmia/ mo e Tu’i/ pea ‘oku ‘ikai kau ai ‘ae kau Ngāue Fakapule’anga/ ia he na’e te’eki tu’o taha hano ‘omai ‘ae mōtolo ko eni/ ke fai ha vakai kiai ‘ae kau ngāue/; (2) ko e founga na’e fai‘aki hono fakahā ‘oe mōtolo/ na’e ‘ikai totonu he na’e ‘ikai fakafou ‘i he Falealea/ lolotonga hono tālanga’i ‘o e lipooti ‘ae Kōmiti ‘ae Tu’ipelehake/ ka na’e fakahā ia ‘ehe Palēmia ki he kau faiongoongo/ ‘i tu’a mei he Fale/; (3) pea toe kanoni ‘aki ‘ae ‘ikai ke ne mu’aki fakahū ‘enau fakakaukau/ ki he Kōmiti ‘ae Tu’ipehelehake/ he na’e ‘osi fai hono ‘eke pē ‘oku ‘iai ha’anau mōtolo pea na’a nau fakahā ki he Tama Tu’ipehehake kuo mama’o/, “‘IKAI, ko e tali pe ki he lipooti/”; (4) kā ‘i he mahino ko ‘eni ‘oku ‘ikai ‘iai ha’anau matapā (Palēmia moe kau Minisitā lolotonga/) ki he loto Pule’anga/ he mōtolo na’e ‘omai he lipooti ‘ae Kōmiti ‘ae Tu’ipelehake/ ‘o hangē ko ia ‘oku nau lave monū ai he taimi/ ni ‘i hono fili kinautolu ‘ehe Tu’i/, na’a nau fai leva ‘ae fo’i fakapuli mālie kae fu’u fakatu’utāmaki fau, ‘o pehē tokua ko ‘enau mōtolo/ ko e finangalo ia ‘oe Tu’i/ ‘ihe Fakataha Tokoni/; (5) ko e me’a ‘oku ‘ikai mahino ki he Palēmia moe Kapineti/, ko e loto ‘oe tokolahi Kakai ‘oe Fonua/ ‘oku fai kiai ‘e tokanga/ ka ‘oku ‘ikai ko e finangalo ‘oe Tu’i/ pea ko e toki me’a ia ‘ae Tu’i/ kene tali pe ta’etali ‘ae loto ‘oe tokolahi hono Kakai/ pe ‘ikai ‘ihe taimi ‘e toki paasi mai ai mei he Falealea ki ai/; (6) na’e ‘ikai puli ‘iha taha ‘oku ‘iai hano ‘atamai lelei ‘i Tonga/ ni na’e ‘osi lahi pe ‘ae ngaahi faka’ilonga ki he Pule’anga/ ‘oku fu’u ‘ita lahi ‘ae tokolahi ‘oe Kakai ‘ihe Fonua/ hangē ko ia na’e hā ‘ihe ngaahi fakataha ‘ae kau Fakafofonga ‘ae Kakai mo e Kakai ‘ihe ngaahi kolo; (7) pea toe hiki hake ‘ae ‘ita ko ‘eni/ he mahino mai ‘oku hangē ‘oku tautoloi ‘ehe Palēmia ‘ihe Falealea/ ‘ae ‘ai ke paloti’i ‘ae ngaahi fokotu’u na’e hā ‘ihe lipooti ‘ae Kōmiti ‘ae Tu’ipelehake/; (8) ‘ikai ngata ai/ ko e toe feinga ko ia ke ‘oua na’a lava ha fakataha ki Pangai Si’i/ ‘aki ‘ae feinga ‘ae Kapineti/ ke lisi ‘ehe Sōtia ‘a Pangai Si’i; (9) pea moe feinga ke ta’ofi ‘ae le’o ‘oe Kakai/ ‘aki hono teu tāpuni ‘oe TV OBN/; (10) moe toe fakatupu fakamatalili ‘ae ki’i falukunga kakai tokosi’i pe na’a nau a’u nai ‘o toko 20 ‘o fakafepaki mei Pangai Lahi kihe fakataha ‘i Pangai Si’i/ ko ‘enau poupou ki he Palēmia ‘o nau kamata ‘ae fe’ohofaki mo e fetā’aki/ ‘ihe ho’atā ‘oe 16/11/; (11) ‘o hoko ‘ae moveuveu ‘i Pangai Si’i ko e ‘uhinga lelei eni ke tukuaki’i ‘ehe tafa’aki ‘ae Pule’anga/ tokua ‘oku ‘ikai malu ‘enau mo’ui/ pea ‘ikai ke nau poupou’i ke ava ‘ae Falealea he 16/11/.

Ko e ngaahi me’a kotoa ‘e 11 ‘oku hā ‘i ‘olunga/ na’e hoko ‘ihe uike ko ia ki mu’a mo e uike ‘oe 16/11/ ‘aia na’e hoko ke tafu ‘ae ‘ita lahi ‘ihe loto ‘oe Kakai/ pea hoko ai ‘ae fakatamaki ‘oe 16/11/, tukukehe ange ‘ae ngaahi me’a kuo hoko he ta’u eni ‘e 20 tupu pea toutou ‘ave tohi tangi ai ‘ae Kakai ‘oe Fonua/ kia Tupou IV moe Falealea/. ‘Aia ko hono fakalea ke toe mahino ange/ ko e tupu’anga ‘ae ‘ita ‘ae Kakai/ ‘o hoko ai ‘ae fakatamaki ‘oe 16/1/ moe mole ‘ae $130 miliona tupu ‘ae Kakai/, kau Pisinisi/ mo e Fonua/ ko e ngāue pango ‘ae Palēmia moe Kapineti ‘a ‘Ene ‘Afio/ ‘i he’enau ngaahi fai tu’utu’uni ta’efakapotopoto mo siokita/.

Na’e toe fakahā foki ki he ongo ‘Ofisa mei he Pule’anga Nu’usila/ ‘oku tui tatau ‘ae tokolahi ‘ae kau mēmipa ‘oe PSA mo e Kakai tokolahi ko e founga pē ke hokohoko atu mo tu’uloa ai ‘ae melino/ ‘ihe Fonua/ ni ko e (1) fakafisi ‘ae Taki ‘oe Pule’anga/, Palēmia, ko e ‘uhī ko e ngāue hala kuo nau fai/ ‘o hoko ai ‘ae fakatamaki ‘oe 16/11/; (2) faka’atā ‘ae fakataputapui kae tau’ataina ‘ae Kakai ‘oe Fonua/ ke nau lea he me’a ‘oku nau loto kiai/ ke fai ha femahino’aki moe Pule’anga ki he me’a ke fai/; (3) fai mo fakahoko ‘ehe Tu’i/ ‘ae me’a ‘oku loto kiai ‘ae tokolahi ‘oe Kakai ‘oe Fonua/ ‘aia ko e fakalelei’i ‘oe fa’unga pule/ ‘o hangē ko ia ‘oku hā ‘ihe lipooti ‘ae Kōmiti ‘ae Tu’ipelehake/ ‘ihe fili ‘oe 2008/ ke fakasi’isi’i hono pā’usi’i ‘ae koloa ‘ae Fonua/; pea (4) mo fakafoki ‘ehe Tu’i/ mo Pilinisesi Pilolevu ‘ae koloa ‘ae Fonua/ ki he Fonua/ ta’etotongi he na’a na ‘ave ta’eha totongi pe, tukukehe kapau na’e ‘iai ha me’a na’a na toe fakatau kae fakafoki pe ‘ihe mahu’inga totonu ‘o ‘ena koloa/ kae ‘oua ‘e ‘afa’i ‘ae totongi/ he ‘oku ‘ikai vale ‘ae Kakai/. Pea kapau ‘oku ‘ikai tui kiai ‘ae Pule’anga/ ‘oku loto ‘ae tokolahi ke fai ‘ae fakalelei ‘oe fa’unga pule/ ‘ihe vave taha/ pea ‘oku totonu ke fakahoko leva ha Fakahāloto (Referandun) ke mahino ‘ae me’a ‘oku totonu ke hoko atu kiai ‘ae ngāue ‘ae Pule’anga/ ki he lelei fakalukufua ‘ae Fonua/ pea toki hoko atu ki he langa fakalakalaka/, na’a si’i ‘ae 16/11 kae toe mole noa ‘ae fu’u pa’anga ‘ihe palani langa faka’ofo’ofa ‘oku tau fanongo ‘oku tu’uaki ‘e Paula Kalalusi he TV ke langa’aki hotau kolomu’a/

  1. Kuo ‘osi fokotu’u hotau ‘ofisi fo’ou ‘i Fanga he uike kuo’osi/, ‘aia ‘oku tu’u ‘i mui he ‘api Siasi Uesiliana ‘o Fanga/ mo Toutaimana pea ‘oku lolotonga fai ‘ae ngāue ke fokotu’u ha ngaahi faka’ilonga (signs) ki he ‘alu kiai/. Teke lava pe ke ma’u ‘ae fakahinohino ki he ‘alu ki he ‘ofisi/ mei he telefoni ‘oku hā ‘i lalo/.

Fakalōloa ‘ae Tohi Aleapau Femahino’aki (MOU) mo e Pule’anga/ ki he Hiki Vahenga 60%, 70%, 80%

Hangē ko ia ‘oku hā ‘ihe Kupu 7 ‘oe MOU/, ko hono fakahoko ko ia ‘oe tu’unga vāhenga fo’ou (Public Service Salary Review) ko ia na’e makatu’unga ai ‘ae tukungāue ‘ihe 2005/, ‘e toloi ta’u ‘e 2 ‘o kamata mei he ‘aho 01 ‘o Siulai 2005/. ‘Aia ‘oku totonu ke kamata ‘etau vahe ‘ihe tu’unga vāhenga fo’ou/ he ‘aho 01 ‘o Siulai ‘oe ta’u ni/. Na’e ‘iai foki ‘ae femahino’aki ‘e fai ha fengāue’aki vaofi ho’omou Kautaha/ mo e Pule’anga/ ki he fakalelei’i ko ia ‘oe ngaahi mamahi ‘ihe tu’unga vāhenga fo’ou/ ko e ‘uhi/ ke hokosia ko ia ‘etau ngaue’aki ‘ae tu’unga vāhenga fo’ou/ he’ikai ha toe femamahi’aki pe ha toe tukungāue tu’o 2. Kā ko e ‘osi ‘eni ‘ae mahina ‘e 20 mo e te’eki ai pē ke fai mai ha fetu’utaki ‘ae Pule’anga/ (PSC) ki he ngaue ko eni/. Lolotonga ‘etau kei tatali ki he ngāue/ ni ke fai hano fakalelei’i/ he kuo laui kilu ‘ae pa’anga kuo fakamoleki ki he totongi ‘oe kau Papālangi Fale’i/ (Mercer Consultants) na’a nau fai ‘a e fo’i fokotu’utu’u pango ko ia moe Pule’anga/ ‘o hoko ai ‘ae tukungāue, ko eni kuo tau fanongo kuo nau ‘i Tonga/ ni he uike atu/ ‘o ako’i ‘ae Palēmia, Kau Minisitā mo e Kau CEO he ngaahi founga ngaue lelei/. Ko e fehu’i/, kapau na’e pango ‘ae ngāue na’e ‘uluaki fai ‘ehe kau Papālangi Fale’i ko ‘eni/ ‘o mole ai ‘ae laui miliona ‘ae Fonua/ na’e ‘ikai lava ke tānaki he taimi na’e fai ai ‘ae tukungāue/, ko e hā nai ‘oku kei ngaue’aki ai kinautolu ‘ehe Pule’anga/, na’a si’i ‘ae ‘ae nunu’a ‘oe tukungāue kae lahi ha nunu’a ha toe kovi ange ‘ae founga taki ‘ae kau Taki/ he ‘osi ‘ae fo’i ako ko eni!!

‘Ihe ‘ikai ‘iai ha tu’unga mahino ki he me’a na’e fai kiai ‘ae aleapau moe Pule’anga/ ki he hoko atu ki he kaha’u/ hili ‘ae ‘osi ‘ae taimi ‘oe MOU/, kuo toe fakahū atu ai ho’omou Kōmiti Pule/ ki he Kapineti/ ha tohi ke toe fakalōloa ‘ae aleapau ko ia ki he hiki vahenga 60%, 70, 80%/ ‘aki ha toe ta’u ‘e 2 kae tuku ha faingāmalie ke nau faka’osi ‘enau ngāue na’e totonu ke fai ki he tu’unga vahenga fo’ou na’a nau taukave’i ke fai mo fakahoko he 2005/. Ko e ‘uhi/ ko e ngaahi tu’unga ta’epau ko ia kuo fai’aki ‘ehe Pule’anga ‘ae ngaahi tu’utu’uni ‘oku ‘ikai lelei ki he kau Ngāue Fakapule’anga/ ‘o usesia lahi ai ‘a e kau Mēmipa/, ‘oku ‘ikai ‘iai ha falala fe’unga ki he Pule’anga mo e lea ‘ae Palēmia he fakaava ‘enau ako he uike 2 kuo’osi/ he’ikai ue’i ‘ae 60%, 70%, 80%, ke tuku ta’efakalōloa ‘ae MOU/ ko e ‘uhi/ he‘ikai ‘iai ha tu’unga malu ‘etau ngaahi vāhenga ki he kaha’u/. Ko ia kuopau pē ke toe fai hano fakafo’ou ‘oe taimi ki he MOU/ na’a tau ‘ohovale kuo tu’u hake pē ‘ae Pule’anga/ ‘o momono fakamalohi’i mai ha fo’i tu’unga vahenga fo’ou ‘oku ‘ikai tetau ‘ilo kiai pea toe hoko ai ha maumau lahi ki he Fonua/. ‘Oku sai ma’u ange pe ‘ae “Sinaki/ he “Toki/”. Mou fakaongoongo mai pē kau Mēmipa ki he ola ‘oe feinga ko eni ‘oku fai/, ‘oku ‘ikai ko e fai ki ha lelei ‘aha taha ka ko e fai ma’a kitautolu kotoa ‘o a’u pē ki he Kau Polisi/.

Mēmipa ‘i He’etau Kautaha/

‘Oku fai ‘ae ngāue ke tufa atu ‘ae kaati mēmipa (Identification - ID) ‘a e mēmipa kuo ‘osi totongi ‘enau tukuhau $2.00/ he vahe kotoa pē ki he’etau Kautaha/. ‘Oku fakafuofua ‘e kamata ‘a e tufa atu ‘ae ngaahi kaati ID/ he ‘osi ‘ae uike ‘e 2 mei heni pea ‘e ma’u hangatonu pē mei ho’o Fakafofonga ‘ihe ngaue’anga/. ‘Oku mahu’inga foki ‘ae ID ko eni/ he ko ho’o tikite ‘eni tene lava ke fakangofua ke ke hū ki ha fakataha ‘etau Kautaha/, lea mo hiki nima (vote) he taimi ‘oku fai ai ‘etau ngaahi fakataha/. Fetu’utaki pe ki ho’o Fakafofonga ‘ihe ngaue’anga/ ki he fakafonu ho’o foomu mēmipa/ pē ko ho’o fetu’utaki hangatonu mai pe ki he telefoni ‘oku ha atu ‘i lalo/. Fakamanatu atu kia kimoutolu na’e ngāue Fakapule’anga kuo ‘osi pensoni/ pe kau he polokalama fakatokosi’i (redundancy) ‘ae Pule’anga/, ‘oku ‘atā pe ke mou mēmipa ‘i he’etau Kautaha/ ‘ihe totongi tukuhau tatau pē. Fetu’utaki mai pe ki he telefoni ‘oku ha ‘i lalo/ ki ho’o lesisita/.

Kautaha Nō (Credit Union - CU)

Hangē ko ia ‘oku mou ‘osi me’a’i/, kuo ‘osi lesista ‘etau Kautaha CU ‘ihe Pule’anga/ pea kuo kamata moe fakafonu ‘ae ngaahi foomu mēmipa/. Fakatatau ki he Konisitutone ‘oe CU/, kuopau ke ke mēmipa he PSA/ kae toki lava ke ke mēmipa he CU/. Ko ho’o seniti si’isi’i taha ‘e ala to’o ‘ihe vahe kotoa pē ki ho’o ‘inasi/ (share) ko e $10.00 ka ‘oku ‘atā pe ke toe lahi ange. Ko e ‘uhi/ ko e ngaahi palopalema ‘oe faingata’a ‘ae ngaahi kole nō ‘ihe ngaahi Pangikē he ngaahi ‘aho/ ni kuo fokotu’u ai ‘etau CU ko e ‘uhi/ ke faingofua ‘ae kole ha’o nō ki ha’o kavenga fakavavevave ‘ihe totongi tupu (interst rate) ‘oku ma’ama’a ange/ pē ko ho’o malu’i (save) pe ho’o seniti/. ‘Oku lolotonga fakahoko ‘ae lesisita ki he mēmipa ‘ihe CU he taimi/ ni pea ‘oku fakataumu’a ke toki kamata ‘ae to’o ’oe ngaahi ‘inasi/ mei he ‘uluaki vahe ‘o Mē. ‘Oku fakataumu’a foki ke kamata (launch) ‘ae CU moe ngaahi kole nō ki he ‘aho 15 ‘o Siulai ‘oe ta’u/ ni ke fakamanatu’aki ‘ae ‘aho na’e kamata ai ‘ae tukungāue melino ‘oe 2005.

‘Oku kei lahi ‘a e ngaahi me‘a ke fakahoko atu mei ho‘omou Poate Pule/, ka ‘oku pule pe lahi (space) ‘oe kolomu/ ko ia te tau toki hoko atu ‘i he uike kaha‘u/. Ka ‘oku mou fiema‘u ha toe fakamatala pē tokoni ki ha’o lāunga pea ke fetu‘utaki mai ki he fika telefoni 52-899. Lau ma’u pe he KELE’A/ mo e Tongastar/ (www.tongastar.com) ke ke ‘inasi he ngaahi langa ngāue ho‘omou Kautaha/.

HOKO ATU MEI HE UIKE KUO OSÍ

Hoko atu ae Ngaahi Ongoongo

4.        Tuunga ihe fakaafe meihe Ōfisi Haikomisiona Nuusila i Nukualofa ní, nae fakahoko ha fakataha ha ongo fakafofonga hoomou Poate Pulé moha ongo Ōfisa meihe Ōfisi oe Palēmiá moe Potungāue ki Muli ae Puleanga Nuusilá ihe uike e 2 kuo hilí.  Koe taumua oe fakatahá ni koe ōmai ae Puleanga Nuusilá ke vakaii ae tūkunga oku iai a Tongá ni mo mau ha ngaahi fakamatala meihe ngaahi kulupu kehekehe ihe Fonuá kihe enau vakai kihe mea nae hoko kimua ihe aho 16/11, aho 16/11, taimí ni moe tuu kihe kahaú.  Nae makatuunga foki ae aahí he oku mahino kihe Puleanga Nuusilá koe ngaahi ongoongo pē oku nau maú koe ngaahi ongoongo oku tufaki ange meihe Puleangá moe Letiō & Televīsone ae Puleangá kae siisii ha ngaahi fakamatala meihe kakai oe Fonuá. 

Nae eke ai ehe ongo Ofisa meihe Puleanga Nuusilá pe nae kau nai a etau mōtoló (Puleanga) mo hono founga fakahoko ehe Palēmiá i Falealeá kene fakatupunga ae palopalema nae hoko ihe 16/11. Koe ngaahi mea eni nae fakamahino kihe ongo Ofisa meihe Puleanga Nuusilá oku tui ae Poate Pulé kihe mea nae hokó pea oku ikai puli iha taha ihe fonuá ni:  (1) koe mōtolo oku taku koe mōtolo ae Puleangá ke mahino koe mōtolo pe ia ae Kau Minisitaá, Palēmiá moe Tuí pea oku ikai kau ai ae kau Ngāue Fakapuleangá ia he nae teeki tuo taha hano omai ae mōtolo ko ení ke fai ha vakai kiai ae kau ngāué; (2) koe founga nae faiaki hono fakahā oe mōtoló nae ikai totonu he nae ikai fakafou ihe Falealeá lolotonga hono tālangai oe lipooti ae Kōmiti ae Tuipelehaké ka nae fakahā ia ehe Palēmiá kihe kau faiongoongó i tua meihe Falé; (3) pea toe kanoniaki ae ikai kene muaki fakahū enau fakakaukau kihe Kōmiti ae Tuipehelehaké he nae osi fai hono eke pē oku iai haanau mōtolo pea naa nau fakahā kihe Tama Tuipehehake kuo mamaó,  IKAI, koe tali pe kihe lipootí”; (4)ihe mahino ko eni oku ikai iai haanau matapā (Palēmia moe kau Minisitā lolotongá) kihe loto Puleangá ihe mōtolo nae omai ihe lipooti ae Kōmiti ae Tuipelehaké o hangē koia oku nau lave monū ai ihe taimi ní i hono fili kinautolu ehe Tuí, naa nau fai leva ae foi fakapuli mālie kae fuu fakatuutāmaki fau, o pehē tokua ko enau mōtoló koe finangalo ia oe Tuí ihe Fakataha Tokoní; (5) koe mea oku ikai mahino kihe Palēmiá moe Kapinetí, koe loto oe tokolahi Kakai oe Fonuá oku fai kiai e tokangá ka oku ikai koe finangalo oe Tuí pea koe toki mea ia ae Tuí kene tali pe taetali ae loto oe tokolahi hono Kakaí pe ikai ihe taimi e toki paasi mai ai meihe Falealea kiai; (6) nae ikai puli iha taha oku iai hano atamai lelei i Tongá ni nae osi lahi pē ae ngaahi fakailonga kihe Puleangá oku fuu ita lahi ae tokolahi oe Kakai ihe Fonuá hangē koia nae hā ihe ngaahi fakataha ae kau Fakafofonga oe Kakaí moe Kakaí ihe ngaahi koló; (7) pea toe hiki hake ae ita ko ení ihe mahino mai oku hangē oku tautoloi ehe Palēmiá ihe Falealeá ae ai ke pālotii ae ngaahi fokotuu nae hā ihe lipooti ae Kōmiti ae Tuipelehaké; (8) ikai ngata aí koe toe feinga koia ke oua naa lava ha fakataha ki Pangai Sii aki ae feinga ae Kapinetí ke lisi ehe Sōtiá a Pangai Sii; (9) pea moe feinga ke taofi ae leo oe Kakaí aki hono teu tāpuni oe TV OBN; (10) moe toe fakatupu fakamatalili ae kii falukunga kakai tokosii pē naa nau au nai o toko 20 o fakafepaki mei Pangai Lahi kihe fakataha i Pangai Sií ko enau poupou kihe Palēmiá o nau kamata ae feohofakí moe fetāakí ihe hoatā oe 16/11; (11) o kamata ae moveuveú i Pangai Sii pea hoko ia koe uhinga lelei ke tukuakii ehe tafaaki ae Puleangá tokua oku ikai malu enau mouí pea ikai kenau poupoui ke ava ae Falealeá he 16/11.

  Koe ngaahi mea kotoa e 11 oku hā i olungá nae hoko ihe uike koiá kimua moe uike oe 16/11 aia nae hoko ke tafu ae ita lahi ihe loto oe Kakaí pea hoko ai ae fakatamaki oe 16/11, tukukehe ange ae ngaahi mea kuo hoko he tau eni e 20 tupu pea toutou ave Tohi Tangi ai ae Kakai oe Fonuá kia Tupou IV moe Falealea.  Aia ko hono fakalea ke toe mahinoangé koe tupuanga ae ita ae Kakaí o hoko ai ae fakatamaki oe 16/11 moe mole ae $130 miliona tupu ae Kakaí, kau Pisinisí moe Fonuá koe ngāue pango ae Palēmia moe Kapineti a Ene Afió  iheenau ngaahi fai tuutuuni taefakapotopoto mo siokitá.

  Nae toe fakahā foki kihe ongo Ofisa meihe Puleanga Nuusilá oku tui tatau ae tokolahi ae kau mēmipa oe PSA moe Kakai tokolahi koe founga pē ke hokohoko atu mo tuuloa ai ae melinó ihe Fonuá ni koe (1) fakafisi ae Taki oe Puleanga, Palēmiá, koeuhí koe ngāue hala kuo nau fai o hoko ai ae fakatamaki oe 16/11; (2) fakaatā ae fakataputapui kae tauatāina ae Kakai oe Fonuá kenau lea he mea oku nau loto kiai ke fai ha femahinoaki moe Puleangá kihe mea ke faí; (3) fai mo fakahoko ehe Tuí ae mea oku loto kiai ae tokolahi oe Kakai oe Fonuá aia koe fakaleleii oe faunga pulé o hangē koia oku hā ihe līpooti ae Kōmiti ae Tuipelehaké ihe fili oe 2008 ke fakasiisii hono pāusii ae koloa ae Fonuá; pea (4) mo fakafoki ehe Tuí mo Pilinisesi Pilolevu ae koloa ae Fonuá kihe Fonuá taetotongi he naa na ave taeha totongi pe, tukukehe kapau nae iai ha mea naa na toe fakatau kae fakafoki pē ihe mahuinga totonu o ena koloá kae oua e afai ae totongí he oku ikai vale ae Kakaí.  Pea kapau oku ikai tui kiai ae Puleangá oku loto ae tokolahi ke fai ae fakalelei oe faunga pulé ihe vave tahá pea oku totonu ke fakahoko leva ha Fakahāloto (Referandun) ke mahino ae mea oku totonu ke hoko atu kiai ae ngāue ae Puleangá kihe lelei fakalukufua ae Fonuá pea toki hoko atu kihe langa fakalakalaká, naa sii ae 16/11 kae toe mole noa ae fuu paanga ihe palani langa fakaofoofa oku tau fanongo oku tuuaki e Paula Kalalusi he TV ke langaaki hotau kolomuá. 

  Nae aofangatuku aki ae fakatahá ae fakahā kihe ongo ofisa meihe Puleanga Nuusilá ae hohaa ihe toutou tukuange mai ihe ongoongo mei Aositēlelia mo Nuusilá a hono fakaangai mai ae Sekelitali Seniale oe Kautaha ae Kominiuelí (Commonwealth Secretariat) hono fakaehauai ehe kau Sōtia Fisí ae kakaí.  Nae fakahā kihe ongo ofisá ae hohaa pē koehā oku ikai tokanga mai ai ae Sekelitali Seniale ae Kautaha ae Kominiuelí kihe fakaehaua oe kakai Tongá oku fai ehe kau Sōtiá moe kau Polisí hili ae 16/11, aia oku hā ihe ngaahi ongoongo ihe initanetí.  Nae fokotuu atu kena fakahā i heena līpootí ke tokoni ae Puleanga Nuusilá ke fokotuu kihe Forum Secretariat pē koe Kautaha ae Kominiuelí ke fai ha tokoni ke omai ha Kulupu Tauatāina (Eminent Persons Group) o hangē koia nae ave ehe Forum Secretariat ki Fisí ke fai ha vakai kihe mea oku hoko i Tongá ni mo fai ha ngaahi fokotuu (recommendations) mai kihe mea e lava ke ave ai a Tonga kiha tuunga e toe fakatemokalati ange kapau oku ikai fie talanoa ae Puleangá ia moe Kakaí; pea mo fai ha fekumi (investigation) kihe ngaahi fakaehaua  oku fakahoko ehe Sōtiá mo e Polisí.  Oku iai foki ae tokanga mavahe kapau oku fai ehe kau Polisí ae ngaahi ulungaanga kovi pehé ni ki hono fakamamahii oe kakai he nae hela ae kau mēmipa oe PSÁ hono feingai ae hiki vāhenga 60, 70, 80% oku lave monū ai moe kau Polisí.  Pea oku nau fai ae fakahoko fatongia kovi koení he koe tukupā ae kau Ngāue Fakapuleanga naa nau feingai ae hiki vāhengá, tenau foki kihe ngāue o fakahoko ae fatongia aki ae leleitahá ke taau moe hiki vāhengá.

Kuoosi fokotuu hotau ofisi foou i Fanga he uike kuoosí, aia oku tuu i mui he api Siasi Uēsiliana o Fangá mo Toutaimaná pea oku lolotonga fai ae ngāue ke fokotuu ha ngaahi fakailonga (signs) kihe alu kiai. Teke lava pe ke mau ae fakahinohino kihe alu kihe ofisi meihe telefoni oku hā i lalo.

Fakalōloa ae Tohi Aleapau Femahinoaki (MOU) mo e Puleangáki he Hiki Vahenga 60%, 70%, 80%

Hangē koia oku hā ihe Kupu 7 oe MOU, ko hono fakahoko koia oe tuunga vāhenga foou (Public Service Salary Review) ko ia nae makatuunga ai ae tukungāue ihe 2005, e toloi tau e 2 o kamata meihe aho 01 o Siulai 2005/ Aia oku totonu ke kamata etau vahe ihe tuunga vāhenga foou he aho 01 o Siulai oe taú ni.  Nae iai foki ae femahinoaki e fai ha fengāueaki vaofi hoomou Kautahá moe Puleangá kihe fakaleleii ko ia oe ngaahi mamahi ihe tuunga vāhenga foou koeuhí ke hokosia koia etau ngāueaki ae tuunga vāhenga fooú heikai ha toe femamahiaki pe ha toe tukungāue tuo 2.  Kā koe osi eni ae mahina e 20 moe teeki ai pē ke fai mai ha fetuutaki ae Puleangá(PSC) kihe ngāue koení. 

  Lolotonga etau kei tatali kihe ngāué ni ke fai hano fakaleleii he kuo laui kilu ae paanga kuo fakamoleki kihe totongi oe kau Papālangi Faleí (Mercer Consultants) naa nau fai ae foi fokotuutuu pango koia moe Puleangá o hoko ai ae tukungāue, koeni kuo tau fanongo kuo nau i Tongá ni he uike atú o akoi ae Palēmiá, Kau Minisitā moe Kau CEO he ngaahi founga ngāue leleí.  Koe fehuí, kapau nae pango ae ngāue nae uluaki fai ehe kau Papālangi Falei koení o mole ai ae laui miliona ae Fonuá nae ikai lava ke tānaki he taimi nae fai ai ae tukungāué, koehā nai oku kei ngāueaki ai kinautolu ehe Puleangá, naa sii ae ae nunua oe tukungāué kae lahi ha nunua ha toe koviange ae founga taki ae kau Takí he osi ae foi ako koení!!

 

Ihe ikai iai ha tuunga mahino kihe mea nae fai kiai ae aleapau moe Puleangá kihe hoko atu kihe kahaú hili ae osi ae taimi oe MOU, kuo toe fakahū atu ai hoomou Kōmiti Pulé kihe Palemiá he uike kuoosi ha tohi o kole ke toe fakalōloa ae aleapau koia kihe hiki vāhenga 60%, 70, 80%/ aki ha toe tau e 2 kae tuku ha faingāmalie kenau fakaosi enau ngāue nae totonu ke fai kihe tuunga vāhenga foou naa nau taukavei ke fai mo fakahoko he 2005.  Koeuhí koe ngaahi tuunga taepau koia kuo faiaki ehe Puleangá ae ngaahi tuutuuni oku ikai lelei kihe kau Ngāue Fakapuleangá o usesia lahi ai ae kau Mēmipá, oku ikai iai ha falala feunga kihe Puleangá moe lea ae Palēmiá he fakaava enau ako he uike 2 kuoosí heikai uei ae 60%, 70%, 80%, ke tuku taefakalōloa ae MOU koeuhí heikai iai ha tuunga malu etau vāhengá mo etau ngaahi monūia ihe ngaueangá kihe kahaú.  Koia kuopau pē ke toe fai hano fakafoou oe taimi kihe MOU naa tau ohovale kuo tuu hake pē ae Puleangá o momono fakamālohii mai ha foi tuunga vāhenga foou oku ikai tetau ilo kiai pea toe hoko ai ha maumau lahi kihe Fonua.  Oku sai mau ange pē ae “Sinaki”  he “Toki”.  Mou fakaongoongo mai pē kau Mēmipa kihe ola oe feinga koeni oku faí, oku ikai koe fai kiha lelei aha taha ka koe fai ma