KAUTAHA ‘AE KAU NGÄUE FAKAPULE’ANGA/ (PSA)
Ngaahi Ongoongo & Fanongongo
- Kole ke Fakalōloa ‘ae MOU/: Koe ‘osi ‘eni ‘ae uike ‘e 6 hono fakahū ki he Palēmia/ ‘ae kole ke fai ha talanoa ki he’etau kole fakalōloa ‘ae MOU/ moe ‘ikai pe ha tali mai pea kuo ‘osi ‘ae taimi na’e tuku atu ke fai ai ha talanoa (faka’osinga ‘o ‘Epeleli). Na’e pehe foki ‘ehe Sekelitali Pule Le’ole’o moe Seklitali Le’ole’o ki he Kapineti (Paula Ma’u) ‘ihe uike ‘e 3 kuo’osi na’a nau ‘ave ‘etau tohi ke fai mai ha fale’i ‘ae PSC pea ‘’ihe tu’unga tatau pe moe me’a koia. ‘Ihe’ene ‘ikai fai mai ha tali, na’e toe ‘ave ai he Falite kuo’osi ‘osi ha tohi ‘o kole ke fai ha’atau fakataha fakakātoa moe Palēmia/ ke (1) fe’iloaki ta’u fo’ou mo fai ha’atau lotu mo hotau Taki/ ‘o hangē koia na’a ne fai moe kau Ngāue Fakapule’anga ‘i Vava’u/; pea mo (2) tau fakahā kiai hotau loto/ ‘aia na’e fai hono savea’i/. Na’e fe’unga foki moe toko 800 tupu ‘ae kau Ngāue Fakapule’anga ‘i Tongatapu/ ni na’a nau kau mai ki he savea/ pea ‘oku kei hokohoko atu pē. ‘E fakahoko mai hono savea’I ‘oe kau Ngaue Fakapule’anga mei he ngaahi ‘otu motu ‘ehe kau Fakafofonga ‘oe FITA/ ‘aia na’a nau lava mai kihe Fakataha Fakata’u ‘ae FITA/ ‘ihe uike kuo’osi/.
Kuo tau pāhia foki ‘ihe kuo hili/ he kole mo kole kihe kau Taki/ kae ‘ikai pē ke nau tokanga mai/. Na’a nau ‘ohovale foki he’etau tu’u hake pē ‘o tukungāue ‘ihe 2005/ pea ‘oku tau faka’amu kuo nau poto ā ai pea ‘oku totonu ke ‘oua te nau toe ‘ohovale ha me’a tetau fai he ‘oku tau tuku taimi lahi atu pē ke tau talanoa fakalelei he founga melino. Kuo ‘iai foki ‘ae founga fakalao ki he tukungaue/ he taimi/ ni ‘aia na’e fakalao’i ‘ihe ta’u kuo’osi/ pea ka tau fiema’u leva ke tau fakahoko ha toe tukungāue ‘oku faingofua ‘aupito pē ‘a hono muimui’i ‘ae ngaahi tu’utu’uni ‘oe Lao Fo’ou ko eni/ ko e ‘uhinga ia ‘etau fakahoko lelei ‘ae kole ko ‘eni ‘ihe funga ‘oe tohi femahino’aki/. ‘Oku tau lolotonga fanongo foki ‘ihe teu tukungāue ‘ae kau ngāue ‘i Fisi/ ‘ihono to’o fakamalohi’i ‘ehe Pule’anga Fisi/ ‘a ‘enau ngaahi monū’ia kuo nau ‘osi ma’u/ moe ‘ikai fietalanoa ‘ae Pule’anga/ moe ngaahi Kautaha ‘ae kau ngāue/. Ka ‘oku sai ‘a Tonga/ ni ia he ‘oku kei ma’olunga pē ‘ae Konisitutone/ ia ‘o hangē na’e ‘osi fakahinohino mai ‘ehe Minisitā Lao ‘oe taimi/ ni he 2005/ ‘i Pangai Si’i ‘oku ‘iai ‘etau totonu ke tau ta’ofi ‘etau ngāue ‘o ka tau fiema’u pea ‘oku ‘ikai fu’u mahu’inga ia pē te tau muimui ki he ki’i Lao fo’ou ko eni/ na’e fa’u ‘ehe tokotaha/ ni hili hono fakanofo Minisitā ia pea ngalo ia ai ‘ene lea ‘i Pangai Si’i/. ‘Oku ‘ikai foki ke tau fie fakahoko ha tukungāue ko e maumau ‘e hoko kihe fonua/ ka ‘o kapau koe founga pe ia ke fanongo mai ai ‘ae kau Taki/ ke lava ke fai ha talanoa pea ko e me’a pē ia ‘e hoko/. ‘Oku ‘ikai ke tau ‘ilo pe koe hā hano faingata’a ke tuku mai ‘ehe Palēmia ha ki’i houa ‘e taha hono taimi/ ke fai ha talanoa/ tukukehe kapau kuo tau fu’u ma’ulalo fēfē kene hifo mai mei hono sea ke tau talanoa/. ‘Oku tau lolotonga fanongo he kole tatau ke fai ha talanoa mei he kau Fakafofonga ‘oe Kakai ‘oe Fonua/ ka ‘oku ‘ikai he fie talanoa mei he fa’ahi ‘oe Pule’anga/.
Mou fakaongoongo mai pē kau Mēmipa he ‘e fakahoko atu ‘ihe’etau Kolomu ‘oe uike kaha’u/ ka pau mai ‘ae ‘aho ‘e fai ai ‘etau fakataha fakakātoa moe Palēmia/ pea ‘oku tau faka’amu ke fakaafe’i mai kiai ‘etau kau Minisita moe ‘Ulu’i Potungāue takitaha ki he fakataha/.
- Hopo kihe Fakamaau Totonu/: Koe ola foki eni ‘ae ‘ikai tokanga mai ‘ae kau Taki/ ki he’etau kole mo kole na’e fai atu/ koe ō ‘o fakatonutonu ‘i Fakamaau’anga ke ma’u ‘ae Fakamaau Totonu/ ‘ihe’enau ngaahi fai tu’utu’uni ‘oku ‘ikai ken e ma’u ‘etau taumu’a ngāue koia koe Fakamaau Totonu/, Pule Lelei/ moe Vahevahe Taau/. ‘Oku ‘osi fakahū atu ‘e he’etau Fakafofonga Lao/, Clive Edwards ki he Fakamaau’anga Lahi/ ha kole ke fai ha vakai’i faka-fakamaau’anga (judicial review) ‘oe tu’utu’uni ko ia na’e fai ‘ehe Kapineti ‘ae ‘Ene ‘Afio/ ‘ihe ‘aho 03 ‘o Fepueli 2006/ ke toloi mo ta’ofi ‘ae ngaahi monū’ia ‘ae kau Ngāue Fakapule’anga/. Na’e ‘osi fai ‘ae fetu’utaki ‘ae Poate Pule/ ‘ihe ta’u kuo’osi/ pē ‘i Ma’asi ki he Palēmia ‘o fakahā kiai ‘oku maumau’i ‘ehe tu’utu’uni ko eni/ ‘ae Aleapau/ (MOU) na’e fai ‘ihe 2005 hili ‘ae tukungāue/. Na’e fakahā mai ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha maumau ka koe fai ‘ae ngāue/ ni ko e faingata’a’ia fakapa’anga ‘ae Pule’anga/. Na’e loto lelei pē ‘ae kau Mēmipa tokolahi ke fai ha kalusefai ko e ‘uhī ko e lelei fakalukufua ‘ae Fonua/ ‘ihe ‘amanaki ‘oku kalusefai ‘ae kau ngāue kotoa ‘oku nau vahe mei he Pule’anga/.
Na’e toki ‘ilo’i ‘ehe Poate Pule/ ‘i konga loto ‘oe ta’u kuo ‘osi/ mei he ngaahi lāunga mai ‘ae kau Mēmipa tokolahi he tā koā ‘oku foaki pē ‘ae ngaahi monū’ia ia ‘ae kau Sōtia/ mo e Polisi/ pea totongi moe ngaahi monū’ia ‘a kinautolu ‘oku le’ole’o ‘ihe ngaahi ‘Ulu’i Potungaue/. Ko ia na’e toe fai ai ‘ae ngaahi fetu’utaki ki he PSC/ he konga ki mui ‘oe ta’u kuo ’osi / ke fakafoki ’a e ngaahi monū’ia ‘ae kau Ngāue Fakapule’anga/ ka na’e ‘ikai ha toe liliu ‘ae tu’unga ‘oku ‘iai ‘ae kau Taki/ ko ia ‘oku fai ai hono ‘ave ki he Fakamaau’anga Lahi/ ‘ae me’a/ ni ke ‘omai ‘ae Fakamaau Totonu/ pea moe feinga ke toe fakafoki mai ‘ae ngaahi monū’ia kuo to’o ‘aupito/ ‘o hangē koe vahe ‘ihe ngaue le’ole’o (acting allowance)/.
Fakamālō atu ki he toko 670 tupu na’a mou fakamo’oni mai he’etau tohi ki he Fakamaau’anga/. ‘Oku toe ‘oatu moe fakamālō makehe ki he kau ‘Ofisa Ma’olunga na’a mou kau mai he poupou ‘ihe ngaue/ ni neongo ‘oku ‘ikai ‘iai ha’amou ngaahi monū’ia ‘e uaesia pea ‘oku mahino mai ‘a ho’omou kei tu’u ke taukave’i ‘ae totonu ‘ae kau ngūue ‘ihe ngaahi levolo ki lalo/ pea ‘oku mou toe fakaongo mai ‘ae taha ‘o ‘etau ngaahi lea ‘i Pangai Si’i ‘ihe 2005: “Injury for one is injury for all.” ‘E toe ‘omai moe ngaahi fakamo’oni mei he ngaahi ‘otu motu/ ‘e fakahoko mai ‘ehe kau Fakafofonga ‘oe FITA ‘ae ngaue ko eni/. Neongo ‘ae ngaue koeni ki he Fakamaau’anga/ koe ‘uhi koe monuka ‘ae MOU/, ‘oku kei fai pe ‘ae fakahoko ‘ae ngāue/ ‘ihe founga anga maheni/ ‘ihe toe ‘ave ha tohi ‘o kei fai pe ‘ae kole (negotiate) mo fakatokanga faka’osi pea tau toki sio ai. Mou fakaongoongo mai pe kau Mēmipa ki he ola ‘oe ngaue ko ‘eni/.
- Kautaha Nō (Credit Union - CU): Kuo kamata foki ‘ae to’o ‘ae ngaahi ‘inasi moe tukuhau ‘ae toko 500 tupu kuo nau ‘osi lesisita mai ki he’etau CU/ pea ‘oku fakamālō atu ho’omou Poate Pule/ ho’omou kau mai ke paotoloaki ‘ae ngāue koeni/ koe taumu’a ki he’etau lelei faka’ekonomika mo hotau ngaahi famili/ moe sosaieti ‘oku tau nofo ai/. ‘Oku kei hokohoko atu pe ‘ae ngaahi lesisita mei Tongatapu/ ni he ko ‘etau taketi/ ko e toko 2,000. Na’e fanongonongo atu ‘ihe Kolomu ‘oe uike kuo ‘osi ‘e folau atu ‘ae Sekelitali ke fakahoko mai ‘ae ngaahi lesista mei ‘Eua/ ka ‘oku toe toloi ‘ae folau atu ko eni/ ko e ‘uhī koe tutuku ‘ae ngaahi ako/ moe teuaki ‘ae ngaahi konifelenisi ‘ae ngaahi siasi/ temou femo’uekina kiai/. Kā koe ‘uhi/ koe lahi ‘ae ngaahi fetu’utaki mai mei he ngaahi ‘otu motu/ ‘oku nau fie lesista mai/ ka ‘oku tuai ‘ae folau atu ‘ae Sekelitali/, ‘oku ‘oatu ai ‘ae ngaahi foomu lesisita ‘ihe kau Fakafofonga ‘oe FITA na’a nau lava mai ki he fakataha lahi ‘ae FITA ‘i Tongatapu ni ke nau fai mai ‘ae ‘etau ngaahi lesisita. ‘E toki fongonongo atu ‘ae taimi ‘e folau atu ai ‘ae Sekelitali ‘i Sune ke ‘ai mai ho’omou ngaahi tā ke ‘ai ho’omou ngaahi kaati memipa/ (ID) mo fai ho’omou fakataha ke mou fili mai ho’omou kau Fakafofonga mei motu/ na. ‘Oku fakaangaanga foki ke huufi ‘etau CU ‘ihe ‘aho 22 ‘o Suilai/ ke fakamanatu ‘ae ‘aho na’e fai ai hotau fakamasiva’i/ ‘ihe 2005/ ka te tau liliu ia ko e ‘aho ke fakamanatu‘aki ‘ae kamata ‘etau tokoni ki he langa faka’ekonomika hotau Fonua/ ‘i tu’a mei he’etau tokoni ‘i loto ‘ihe ngāue’anga/. ‘E fiema’u ke folau mai ‘ae kau Fakafofonga mei he ngaahi ‘otu motu/ ke kau mai ki he ngāue ko eni/ ‘aia ‘e fua kotoa pe ‘ae fakamole/ ‘e he PSA/.
- ‘Ofisi: Na’e vela foki hotau ‘ofisi na’e tu’u ‘i Tungi Arcade/ he fakatamaki na’e hoko ‘ihe 16/11/ pea kuo ‘osi fakahū atu ‘ihe ‘aho 12 ‘o ‘Epeleli/ ha kole ki he ‘Eiki Minisitā ‘oe Potungāue ‘ae Kakai/, Fefakatau’aki/ mo e Ngaahi Ngaue’anga/ ki ha tokoni mei he ngaahi polokalama tokoni ko ia na’a tau fanongo ai ‘ihe televisone/ kia kinautolu na’e kau he maumau ‘ihe 16/11/ ki ha tokoni ke fakanaunau’aki hotau ‘ofisi fo’ou/. ‘Oku tau ‘amanaki lelei pe ‘e tali mai ‘ehe ‘Eiki Minista ‘etau kole ‘ihe kaha’u vave mai.
- Fakamanatu ‘ae Ngaahi ‘Ofa ‘Aufuatō ‘ihe 2005/: ‘Oku ofi ‘ae ‘aho 22 ‘o Siulai/ pea ‘oku ake ma’u pē he loto ‘oe tokotaha Ngāue Fakapule’anga kotoa pē na’e ‘i Pangai Si’i ‘ihe 2005/, ‘ae hounga’ia ki he Tonga kotoa ‘i Tonga/ ni pea mo tu’apule’anga ‘ae ngaahi ‘ofa ‘aufuatō na’a mou fai mai kiate kia kimautolu/. Ko ia ‘oku mau loto ke mau toe fakahoko atu pē ‘emau fakamālō ‘ihe ‘ofa lahi na’a mou fai mai/ ‘aki hano toe paaki atu pē ho’omou ngaahi hingoa/ he faka’osinga ‘o ‘emau Kolomu kotoa pē ‘o kamata ‘ihe uike kaha’u/.
Faka’apa’apa atu, In Unity & Solidarity
HO’OMOU POATE PULE